प्रथम धर्मदेशना (धर्मचक्र प्रवर्तन)

रञ्जना श्रेष्ठ

बौद्ध धर्ममा गुरुपूजा: बौद्ध धर्ममा पनि गुरुको महत्त्व अतुलनीय छ। असार पूर्णिमा लाई बौद्ध धर्ममा भगवान बुद्धले सारनाथमा पहिलो धर्मदेशना (धर्मचक्र प्रवर्तन सुत्र देशना) गरेको दिनका रूपमा पनि मनाइन्छ। यस दिनदेखि नै बौद्ध भिक्षुहरूका लागि वर्षावास (तीन महिनाको एकान्त बसाइ) सुरु हुन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले भगवान बुद्धलाई आफ्नो परम गुरु मान्छन् र उहाँको शिक्षा तथा दर्शनको पालना गर्छन्। तिब्बती बौद्ध परम्परामा वज्र गुरु जप जस्ता मन्त्रको जप गरेर पनि गुरु रिन्पोछे (पद्मसम्भव) लगायत गुरुहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गरिन्छ।
गुरुपूजा केवल एक दिन गरिने कर्मकाण्ड नभई, जीवनभर गुरुप्रति श्रद्धा, आदर र कृतज्ञता कायम राख्ने एक निरन्तर प्रक्रिया हो। यसले हामीलाई सधैँ ज्ञानको खोजीमा रहन र सकारात्मक मार्गमा अगाडि बढ्न प्रेरणा दिन्छ।गुरु पूर्णिमा र बौद्ध धर्मको सम्बन्ध
बौद्ध धर्ममा असार पूर्णिमा (जसलाई हिन्दू परम्परामा गुरु पूर्णिमा भनिन्छ) लाई अत्यन्त पवित्र र महत्त्वपूर्ण दिन मानिन्छ। यसको मुख्य कारणहरू निम्न छन्:
प्रथम धर्मदेशना (धर्मचक्र प्रवर्तन):
भगवान बुद्धले बोधिज्ञान प्राप्त गरेपछि असार पूर्णिमाकै दिन सारनाथको मृगदावनमा आफ्ना पाँच जना चेलाहरू (पञ्चभद्रवर्गीय भिक्षु) लाई पहिलो पटक धर्मोपदेश दिनुभएको थियो। यस उपदेशलाई धर्मचक्र प्रवर्तन सुत्त भनिन्छ, जसमा बुद्धले चार आर्य सत्य र आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग को व्याख्या गर्नुभएको थियो। यो घटना बौद्ध धर्मको इतिहासमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ किनभने यस दिनदेखि नै बुद्धको शिक्षाको औपचारिक प्रचार-प्रसार सुरु भएको थियो। त्यसैले, बौद्ध धर्मावलम्बीहरू यस दिनलाई बुद्धले धर्मचक्र (ज्ञानको पाङ्ग्रा) चलाएको दिनको रूपमा धर्मचक्र प्रवर्तन दिवस को रूपमा मनाउँछन्।
वर्षावासको सुरुवात:
असार पूर्णिमादेखि बौद्ध भिक्षुहरूका लागि वर्षावास सुरु हुन्छ, जुन तीन महिना (असार पूर्णिमादेखि असोज पूर्णिमासम्म) सम्म चल्छ। यो अवधिमा भिक्षुहरू एकै स्थानमा (मुख्यतः विहारमा) बसेर अध्ययन, ध्यान र धार्मिक अनुष्ठानमा संलग्न हुन्छन्। वर्षायाममा हिँडडुल गर्दा साना जीवजन्तुहरूलाई क्षति पुग्न सक्ने र बालीनाली नष्ट हुन सक्ने भएकाले बुद्धले यो नियम स्थापित गर्नुभएको थियो।
बुद्धको जीवनका अन्य संयोगहरू:
केही बौद्ध परम्पराअनुसार असार पूर्णिमाकै दिन राजकुमार सिद्धार्थ आफ्नी आमा मायादेवीको गर्भमा प्रवेश गर्नुभएको थियो। साथै, उहाँले ज्ञानको खोजीमा दरबार छाडेर महाभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) गरेको पनि यही दिन मानिन्छ। बुद्धत्व प्राप्तिको नवौँ वर्षमा उनले आफ्नी दिवंगत आमा मायादेवीलाई धर्मदेशना गर्न तावतिंस देवलोकमा गएको पनि यसै दिनको सन्दर्भ जोडिएको पाइन्छ।
बौद्ध धर्ममा गुरुको महत्त्व
बौद्ध धर्ममा गुरुको महत्त्व अतुलनीय छ। भगवान बुद्ध स्वयंलाई शास्ता (मार्गदर्शक) र गुरु को रूपमा लिइन्छ। बुद्धको शिक्षाले व्यक्तिलाई दुःखबाट मुक्त भई निर्वाण प्राप्त गर्ने मार्ग देखाउँछ। बौद्ध वन्दना (बुद्धं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, सङ्घं शरणं गच्छामि) मा बुद्धलाई (गुरु), धर्मलाई (बुद्धले दिएको शिक्षा) र सङ्घलाई (शिक्षको पालना गर्ने समुदाय) त्रिरत्न का रूपमा लिइन्छ, जसमध्ये बुद्ध नै मूल गुरु हुन्।
यस दिन बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले विहारमा भेला भई बुद्धको पूजा गर्छन्, उहाँले दिनुभएका उपदेशहरूको स्मरण गर्छन्, ध्यान गर्छन् र धर्मको पालना गर्ने प्रतिज्ञा गर्छन्। उनीहरूले आफ्ना गुरुजन (भिक्षु, भिक्षुणी, लामा आदि) प्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्छन्।
सारांशमा, असार पूर्णिमा महत्त्वपूर्ण र्छ । बौद्ध धर्ममा यसको विशेष महत्त्व भगवान बुद्धले पहिलो पटक धर्मोपदेश दिएको (धर्मचक्र प्रवर्तन) र वर्षावासको सुरुवात भएको दिनका रूपमा रहेको छ। यसले बुद्धका शिक्षा र गुरुको महत्त्वलाई आत्मसात् गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।