चर्या नृत्यको शास्त्रीय गम्भीरता र वर्तमान व्यवसायीकरणको चुनौती

-लेखक: रणबज्र

परिचय: चर्या नृत्य के हो ?

नेपाली संस्कृति, विशेष गरी काठमाडौँ उपत्यकाको रैथाने नेवार बौद्ध समाजमा ‘चर्या नृत्य’ (नेपाल भाषा नेवारभाषामा: चचा प्याखँ ) केवल एउटा परम्परागत नाच वा कला मात्र होइन। यो बज्रयान बौद्ध धर्मको अत्यन्तै उच्च, गुह्य (गोप्य) र तान्त्रिक साधना पद्धतिको एउटा जीवन्त विधा हो। ईसाको आठौँ-नवौँ शताब्दीदेखि महासिद्धहरूले रक्षा गर्दै आएको यो कला संसारकै सबैभन्दा पुराना जीवित नृत्य परम्पराहरूमध्ये एक मानिन्छ। ‘चर्या’ को अर्थ ‘आचरण’ वा ‘साधनाको मार्ग’ हुन्छ। तसर्थ, चर्या नृत्य भनेको शरीर, वचन र मनलाई एकाकार गरेर बुद्धत्व प्राप्तिका लागि गरिने एक विशिष्ट ‘कायिक साधना’ हो।

काय, वाक् र चित्त बज्रयान बौद्ध दर्शन र साधनाको अत्यन्तै मूलभूत र केन्द्रीय अवधारणा हो। यसलाई ‘त्रिवज्र’ (Three Vajras) वा बुद्धका ‘तीन गुह्य पक्ष’ (Three Secrets) पनि भनिन्छ। चर्या नृत्यको  आध्यात्मिक मेरुदण्ड नै यही ‘काय, वाक् र चित्त’ को शुद्धीकरण र रूपान्तरण हो। बज्रयानमा साधना गर्नु भनेको आफ्नो साधारण शरीर, बोली र मनलाई बुद्धको दिव्य काय, वाक् र चित्तमा विलीन गराउनु हो।

चर्या नृत्य किन गरिन्छ? (उद्देश्य र दार्शनिक अर्थ)

बज्रयान बौद्ध दर्शन अनुसार मोक्ष वा निर्वाण प्राप्तिका लागि दुईवटा पक्षको मिलन अनिवार्य हुन्छ— ‘प्रज्ञा’ (Wisdom) र ‘उपाय’ (Method)।

चर्या नृत्यमा चर्या गीत (चचा) लाई ‘प्रज्ञा’ र शारीरिक मुद्रा एवं नृत्यलाई ‘उपाय’ को रूपमा लिइन्छ।

• इष्टदेवतासँग एकाकार हुनु (Deity Yoga): चर्या नृत्यको मूल मर्म इष्टदेवताको ध्यान गर्नु हो। नृत्य गर्ने साधकले आफूलाई सामान्य मनुष्यका रूपमा होइन, आफूले जुन देवताको नृत्य गरिरहेको छ (जस्तै: मञ्जुश्री, अवलोकितेश्वर, वज्रयोगिनी वा चक्रसम्भर), उनकै दैवी स्वरूपमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

• अहंकार र क्लेशको नाश: नृत्यका माध्यमबाट साधकले आफ्नो मनभित्र रहेका अविद्या (भ्रम), राग (आसक्ति), र द्वेष (क्रोध) जस्ता क्लेशहरूलाई शुद्ध गर्दछ। यो नृत्य एउटा उच्च तहको मानसिक र शारीरिक ध्यान (Dynamic Meditation) हो, जहाँ प्रत्येक पदचाप र शारीरिक गतिले शून्यता र अनात्मको बोध गराउँछ।

कहाँ र कुन बेला गरिन्छ? (स्थान र समयको मर्यादा)

परम्परागत शास्त्रीय नियम अनुसार चर्या नृत्य प्रदर्शन गर्ने आफ्नै कडा सीमा र मर्यादाहरू छन्:

• स्थान (कहाँ गर्ने?): यो नृत्य खुला मञ्च वा मनोरञ्जनका स्थलहरूमा गरिने विधा होइन। यो केवल ‘आगम छेँ’ (बहाः र बहीभित्र रहेका तान्त्रिक गुह्य पूजाकोठा) भित्र मात्र गरिन्छ। दीक्षा लिएका  साधकहरू मात्र उपस्थित हुन पाउने यो स्थान अत्यन्तै पवित्र मानिन्छ।

• समय (कुन बेला गर्ने?): यो नृत्य निश्चित तान्त्रिक अनुष्ठान, बज्रयान महापूजा, र व्रतहरूका क्रममा मात्र गरिन्छ। विशेष गरी ‘महानिशा’ (मध्यरातको तान्त्रिक पूजा) को समयमा यसको विशेष महत्त्व हुन्छ। कुन समयमा कुन राग गाउने र कुन देवताको आह्वान गर्ने भन्ने कुरा अहोरात्रको समय चक्रसँग बाँधिएको हुन्छ।

• कोद्वारा गरिन्छ?: चर्या नृत्य गर्नका लागि अनिवार्य रूपमा गुरुबाट ‘आगम अभिषेक’ (दीक्षा) लिएको हुनुपर्छ। परम्परागत रूपमा बज्राचार्य र शाक्य कुलका साधकहरू, जसले तन्त्र र दर्शनको दीक्षा पाएका हुन्छन्, उनीहरूले मात्र यो नृत्य गर्ने अधिकार राख्छन्।

चर्या नृत्यको महत्त्व

चर्या नृत्यले बौद्ध धर्मका गहनतम दर्शनहरूलाई प्रतीकका रूपमा बोकेको हुन्छ, जसले यसको महत्त्वलाई अद्वितीय बनाउँछ:

• मुद्राहरूको दार्शनिक अर्थ (Mudras): नृत्यमा प्रयोग हुने हातका मुद्राहरू (Hand Gestures) केवल कलात्मक चाल होइनन्। उदाहरणका लागि, ‘भूमिस्पर्श मुद्रा’ ले बुद्धको दृढता, ‘वरद मुद्रा’ ले करुणा र ‘अभय मुद्रा’ ले संरक्षणलाई बुझाउँछ।

• पोशाक र आभूषणको प्रतीक (Iconography): नर्तकले पहिरिने पञ्चबुद्ध अङ्कित मुकुट (पञ्चमुद्रा) ले पाँच तथागत बुद्धहरूको ज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। शरीरमा लगाइने खप्परको माला, डम्रु, र खट्वाङ्ग जस्ता तान्त्रिक वस्तुहरूले अहंकारमाथिको विजय र शून्यताको प्रतीक दिन्छन्।

वर्तमान चुनौती: व्यवसायीकरण र शास्त्रीय गम्भीरतामाथिको प्रहार

यति गहन दार्शनिक र आध्यात्मिक पृष्ठभूमि भएको चर्या नृत्य आजभोलि सर्वसाधारणका लागि मनोरञ्जनको साधन र व्यावसायिक स्टेज शोमा परिणत हुँदै गएको छ। यसले धर्मको एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र पवित्र पक्षलाई बेवास्ता गरिरहेको छ, जसलाई निम्नलिखित बुँदाहरूमा समीक्षा गर्न सकिन्छ:

१. साधनाबाट ‘सांस्कृतिक मनोरञ्जन’ तर्फको स्खलन

अहिले विनादीक्षा, विनादर्शन र विनाआध्यात्मिक ज्ञान, केवल शारीरिक मुद्रा (Steps) र बाहिरी चालहरू सिकेर स्टेज, होटल, र विभिन्न व्यापारिक कार्यक्रमहरूमा चर्याको प्रदर्शन भइरहेको छ। जब साधनालाई व्यावसायिक मनोरञ्जनको साधन बनाइन्छ, तब त्यसको भित्री आध्यात्मिक शक्ति र धार्मिक गम्भीरता पूर्ण रूपमा हराएर जान्छ।

२. ‘गुह्य’ (गोप्यता) को सिद्धान्तमाथि प्रहार

बज्रयान तन्त्रको एउटा मुख्य नियम भनेकोगुह्य(गोप्यता) हो। तन्त्रमा विश्वास गरिन्छ कि जुन ज्ञान वा साधना जति गुह्य र अनुशासित राखिन्छ, त्यसको ऊर्जा र प्रभावकारिता त्यति नै प्रगाढ हुन्छ। महासिद्धहरूले रक्षा गरेको यो तान्त्रिक प्रणालीलाई अहिले ‘मनपरी’ रूपमा जहाँ पायो त्यहीँ प्रदर्शन गर्दा यसको पवित्रता खण्डित भएको छ र परम्परागत मूल्य मान्यतामाथि ठुलो धक्का लागेको छ।

३. विकृति र शास्त्रीय नियमको उल्लङ्घन

अनुष्ठानिक रूपमा चर्या नृत्य गर्दा निश्चित राग, ताल, मन्त्र (चर्या गीत) र वस्त्रको कडा नियम हुन्छ। तर, आजभोलि फेसन र ग्ल्यामरका लागि वस्त्रहरूमा मनपरी परिवर्तन गर्ने, मुद्राहरू गलत तरिकाले प्रस्तुत गर्ने र आधुनिक पप वा पश्चिमेली संगीतको धूनमा चर्याको नक्कल गर्ने विकृति बढेको देखिन्छ। यसले गर्दा भावी पुस्ताले चर्याको वास्तविक र विकृत रूपबीचको भिन्नता नै बिर्सने खतरा बढेको छ।

४. संरक्षणको नाममा व्यापारीकरण

यस प्रथालाई खुल्ला गरिनुपर्छ भन्ने पक्षधरहरूले यसलाई “अमूर्त संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धन” को नाम दिने गरेका छन्। तर, वास्तविक संरक्षण भनेको परम्पराको मर्म र प्राणलाई जीवित राख्नु हो, त्यसलाई विकृत बनाएर बजारमा बेच्नु होइन। चर्या नृत्यलाई पर्यटन प्रवर्द्धन वा पैसा कमाउने माध्यम मात्र बनाइँदा, यसको वास्तविक आध्यात्मिक गहिराइ पूरै ओझेलमा परेको छ।

निष्कर्ष

चर्या नृत्यको यो ‘मनपरी’ प्रयोग बज्रयान बौद्ध धर्मको समृद्ध परम्पराका लागि एक गम्भीर चुनौती हो। संस्कृतिलाई जीवित राख्न र विश्वसामु चिनाउन प्रदर्शन आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यसका लागि एउटा कडा आचारसंहिता (Code of Conduct) र सीमा निर्धारण हुनु अनिवार्य छ।

मन्त्र, तान्त्रिक विधि र गुह्य भागलाई आगमभित्रै सुरक्षित राखिनुपर्छ। यदि स्टेजमा देखाउनु नै परेमा, यसको कलात्मक र सांकेतिक पक्षलाई मात्र मर्यादापूर्वक, दर्शनको व्याख्यासहित प्रस्तुत गर्ने व्यवस्था गरिनुपर्छ। बज्रयानका वरिष्ठ गुरु, संस्कृतिविद्, बज्राचार्य गुठीहरू र स्थानीय निकायले यसको व्यवसायीकरणलाई रोक्न र यसको धार्मिक एवं आध्यात्मिक महत्त्वको रक्षा गर्न बेलैमा कदम चाल्नु आवश्यक देखिन्छ। अन्यथा, नेपालको यो अद्वितीय र अमूल्य तान्त्रिक विरासत केवल एउटा साधारण ‘नाच’ मा सीमित हुन पुग्नेछ।