आज: | Sat, 10, Oct, 2026

कहाँ चुक्यो कपिलवस्तु ? विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुन सकेन

सुभाय् संवाददाता June 7, 2026 मा प्रकाशित (४ महिना अघि) अनुमानित पढ्ने समय : १८ मिनेट

विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुन सकेन कपिलवस्तु

काठमाडौँ / कपिलवस्तु प्राचीन शाक्य गणराज्यको राजधानी तथा भगवान् बुद्धको क्रिडास्थलका रूपमा रहेको ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक स्थल कपिलवस्तु (तिलौराकोट) तत्कालका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को) को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुनबाट रोकिएको छ। आवश्यक प्रक्रिया र मापदण्डमा प्राविधिक कमजोरी देखिएका कारण यस पटक कपिलवस्तु सूचीकृत हुन नसकेको हो।

बुद्धत्व र इतिहासका दृष्टिकोणले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिएको यस क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गराउन लामो समयदेखि प्रयास हुँदै आएको थियो। पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूको टोलीले यसका लागि अध्ययन, उत्खनन र आवश्यक कागजात (Dossier) तयार पारेर युनेस्कोमा बुझाएका थिए।

कहाँ भयो कमजोरी?

स्रोतका अनुसार, युनेस्कोको विश्व सम्पदा समितिले माग गरेका केही प्राविधिक मापदण्ड, व्यवस्थापकीय योजना (Management Plan) र क्षेत्र निर्धारण (Buffer Zone) सम्बन्धी कतिपय अस्पष्टताका कारण यो प्रक्रिया अघि बढ्न नसकेको हो। पुरातात्विक क्षेत्रको संरक्षणका लागि बनाइनुपर्ने दीर्घकालीन गुरुयोजना र स्थानीय तहसँगको समन्वयमा देखिएका केही प्राविधिक त्रुटिहरू यसका मुख्य कारण मानिएका छन्।

कपिलवस्तु विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुन नसकेपछि इतिहासविद्, संस्कृतिविद्, पुरातात्विक अनुसन्धानकर्ता र स्थानीय बासिन्दाहरूले चिन्ता र गुनासो व्यक्त गरेका छन्। सरोकारवालाहरूका अनुसार राज्यका तर्फबाट गरिने तयारी पर्याप्त र परिपक्व नहुँदा यस्तो परिणाम आएको हो।

पुनः प्रयासको आवश्यकता: यद्यपि, यो प्रयास पूर्ण रूपमा असफल भएको भने होइन। युनेस्कोले औंल्याएका कम कमजोरी र प्राविधिक बुँदाहरूलाई सुधार गरेर आगामी दिनमा पुनः बलियो डकुमेन्टेसनसहित प्रस्ताव पेस गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

कपिलवस्तुको तिलौराकोट क्षेत्रलाई विश्व सम्पदामा समेट्नका लागि अहिलेसम्म भएका पुरातात्विक उत्खनन र ऐतिहासिक प्रमाणहरू पर्याप्त छन्। अब सरकारले युनेस्कोका बाँकी सर्तहरू पूरा गर्दै, बफर जोनको व्यवस्थापन र स्थानीय समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गरी द्रुत गतिमा काम अगाडि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ।