नेपालको सम्पदा, पर्यटन र आर्थिक उन्नति : समृद्धिको आधारशिला

 – रञ्जना श्रेष्ठ
स्तम्भकार 

नेपाल प्रकृतिले अनुपम सौन्दर्य र इतिहासले अतुलनीय सभ्यता दिएको राष्ट्र हो। हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको भौगोलिक विविधता, हजारौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक सहिष्णुता, जैविक विविधता र जीवित परम्पराले नेपाललाई विश्वका विशिष्ट मुलुकमध्ये एक बनाएको छ। तर विडम्बना, यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालको अर्थतन्त्र अझै आफ्नो पूर्ण क्षमताअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन। प्रश्न उठ्छ—के नेपालको सम्पदाले आर्थिक समृद्धिको मार्ग खोल्न सक्छ? उत्तर स्पष्ट छ—सक्छ, यदि हामीले सम्पदालाई संरक्षणसँगै आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्न सक्यौं भने।

सम्पदा केवल इतिहास होइन, आर्थिक सम्पत्ति पनि हो

नेपालका मठ–मन्दिर, विहार, चैत्य, दरबार, पुरातात्त्विक स्थल, जात्रा, पर्व, भाषा, कला र हस्तकला केवल सांस्कृतिक पहिचानका प्रतीक मात्र होइनन्, यी सबै आर्थिक स्रोत पनि हुन्। विश्वका धेरै मुलुकले आफ्नो इतिहास र सम्पदालाई पर्यटन उद्योगको आधार बनाएर राष्ट्रिय आय वृद्धि गरेका छन्।

फ्रान्सले लुभ्र संग्रहालय, इटालीले रोम र भ्याटिकन, कम्बोडियाले अङ्कोर वाट, भारतले ताजमहल र जापानले आफ्ना ऐतिहासिक मन्दिर तथा सांस्कृतिक परम्परालाई विश्व पर्यटनको केन्द्र बनाएका छन्। उनीहरूले सम्पदालाई जोगाए मात्र होइन, त्यसलाई आधुनिक व्यवस्थापनमार्फत राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग जोड्न पनि सफल भए।

नेपालसँग त यस्ता सम्पदाको कुनै कमी छैन।

नेपाल : खुला संग्रहालय

काठमाडौं उपत्यकाका सात विश्व सम्पदा क्षेत्र, लुम्बिनी, जनकपुर, मुक्तिनाथ, गोसाइँकुण्ड, स्वयम्भू, पशुपतिनाथ, भक्तपुर दरबार, पाटन दरबार, चाँगुनारायण, रारा, शे-फोक्सुण्डो, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, खप्तड, इलामका चियाबगान, मुस्ताङ, डोल्पा—यी सबै विश्वस्तरीय पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्ने क्षमता भएका स्थल हुन्।

यससँगै नेवार सभ्यताका बहाः–बही, जात्रा, धिमे बाजा, चऱ्या नृत्य, पौभा कला, थाङ्का चित्रकला, धातुकला, काष्ठकला, परम्परागत वास्तुकला र नेपाल भाषाजस्ता जीवित सम्पदाले नेपाललाई अन्य राष्ट्रभन्दा अलग पहिचान दिन्छन्।

नेपाल वास्तवमै “Open Living Museum” बन्न सक्ने राष्ट्र हो।

पर्यटन : विदेशी मुद्रा आर्जनको सबैभन्दा ठूलो अवसर

नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा पर्यटन क्षेत्रको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष योगदान उल्लेखनीय छ। कोभिड-१९ महामारीअघि नेपालमा वार्षिक करिब १२ लाख विदेशी पर्यटक आएका थिए। महामारीपछि संख्या पुनः बढ्दै गएको छ, र सरकारले आगामी वर्षहरूमा २० लाखभन्दा बढी पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य राखेको छ।

यदि प्रत्येक विदेशी पर्यटकले औसत US$१,२०० खर्च गर्ने वातावरण बनाउन सकियो भने, पर्यटनबाट मात्रै वार्षिक अरबौँ अमेरिकी डलर बराबरको विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ। यसको प्रत्यक्ष लाभ होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, कृषि, स्थानीय उत्पादन, सांस्कृतिक कार्यक्रम र हजारौँ साना व्यवसायमा पुग्छ।

धार्मिक र सांस्कृतिक पर्यटनको विशाल सम्भावना

नेपाल बुद्धको जन्मभूमि हो। हिन्दू र बौद्ध धर्मका असंख्य तीर्थस्थलहरू यहीँ छन्। विश्वभर करोडौँ बौद्ध र हिन्दू अनुयायी छन्। यदि लुम्बिनी, कपिलवस्तु, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, नमोबुद्ध, जनकपुर, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, गोसाइँकुण्ड लगायतका स्थललाई एउटै आध्यात्मिक पर्यटन सर्किटका रूपमा विकास गर्न सकियो भने नेपाल दक्षिण एसियाकै प्रमुख धार्मिक पर्यटन केन्द्र बन्न सक्छ।

त्यस्तै काठमाडौं उपत्यकाको इन्द्रजात्रा, बिस्का जात्रा, रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा, गाईजात्रा, गुंला पर्व जस्ता जीवित सांस्कृतिक परम्परालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्न सकियो भने विदेशी पर्यटकको बसाइ अवधि र खर्च दुवै बढ्न सक्छ।

सम्पदाको संरक्षण बिना पर्यटन सम्भव छैन

दुर्भाग्यवश, नेपालका धेरै पुरातात्त्विक सम्पदा अतिक्रमण, अव्यवस्थित शहरीकरण, प्रदूषण र कमजोर संरक्षणका कारण जोखिममा छन्। कतिपय ऐतिहासिक बहाः–बही, मठ–मन्दिर र परम्परागत बस्ती क्रमशः हराउँदै गएका छन्।

सम्पदा नष्ट भएपछि पर्यटन पनि कमजोर हुन्छ। त्यसैले संरक्षणलाई खर्च होइन, दीर्घकालीन लगानीका रूपमा हेर्नुपर्छ।

स्थानीय समुदायलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ

विश्वका सफल पर्यटन मोडेलहरूले देखाएका छन् कि स्थानीय समुदाय प्रत्यक्ष लाभान्वित भए मात्र पर्यटन दिगो हुन्छ। स्थानीय होमस्टे, सांस्कृतिक कार्यक्रम, हस्तकला, स्थानीय भोजन, स्थानीय गाइड र समुदाय-आधारित पर्यटनले रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै सम्पदाको संरक्षणमा पनि समुदायलाई सक्रिय बनाउँछ।

डिजिटल युगमा पर्यटन प्रवर्द्धन

आजको पर्यटक सामाजिक सञ्जाल, भिडियो सामग्री र डिजिटल प्लेटफर्मबाट प्रभावित हुन्छ। नेपालका सम्पदालाई विश्वसामु आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गर्न उच्च गुणस्तरका डकुमेन्ट्री, डिजिटल अभिलेख, बहुभाषिक वेबसाइट, भर्चुअल टुर, मोबाइल एप र प्रभावकारी डिजिटल मार्केटिङ आवश्यक छ।

पर्यटन प्रवर्द्धन केवल सरकारी जिम्मेवारी होइन; निजी क्षेत्र, सञ्चारमाध्यम, चलचित्रकर्मी, डकुमेन्ट्री निर्माता र स्थानीय समुदायको संयुक्त प्रयासले मात्र यसको प्रभाव बढ्न सक्छ।

अबको बाटो

नेपालले अब पर्यटनलाई केवल भ्रमण उद्योगका रूपमा होइन, राष्ट्रिय आर्थिक रणनीतिका रूपमा हेर्नुपर्छ।

त्यसका लागि पाँच प्राथमिकता आवश्यक छन्—

1. सम्पदाको वैज्ञानिक संरक्षण।
2. अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पर्यटन पूर्वाधार।
3. धार्मिक, सांस्कृतिक र प्रकृतिमा आधारित पर्यटनको विविधीकरण।
4. स्थानीय समुदायको प्रत्यक्ष सहभागिता।
5. विश्वव्यापी डिजिटल ब्रान्डिङ।

निष्कर्ष

नेपालसँग तेल छैन, विशाल उद्योग छैन, अथाह खानी पनि छैन। तर नेपालसँग संसारले खोजिरहेको सम्पदा, संस्कृति, आध्यात्मिकता, हिमाल र प्रकृतिको अनुपम उपहार छ। यही हाम्रो वास्तविक सम्पत्ति हो।

यदि हामीले सम्पदालाई केवल विगतको गौरवका रूपमा होइन, भविष्यको आर्थिक आधारका रूपमा हेर्न सक्यौं भने पर्यटनले लाखौँ रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ, विदेशी मुद्रा आर्जन बढाउन सक्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छ।

सम्पदा जोगाउनु भनेको इतिहास बचाउनु मात्र होइन; समृद्ध नेपालको भविष्य निर्माण गर्नु पनि हो। यही सोचका साथ नेपालले आफ्नो सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदालाई संरक्षण, प्रवर्द्धन र आर्थिक रूपान्तरणको राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्ने समय आएको छ।

— सम्पादकीय विभाग