इजरायल र इरानबीच तनाव र युद्धविराम

वर्तमानमा इजरायल र इरानबीचको द्वन्द्व, र यसमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूमिका मध्यपूर्वको भूराजनीतिमा सबैभन्दा जटिल र संवेदनशील विषय बनेको छ। हालैका घटनाक्रमहरूले तनावलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएका छन्, तर राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको घोषणापश्चात् युद्धविराम लागू भएको देखिएको छ।

इरान-इजरायल द्वन्द्वको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

इजरायल र इरानबीचको सम्बन्ध १९७९ को इरानी क्रान्तिअघि मैत्रीपूर्ण थियो। शाहको शासनकालमा इरान इजरायलको निकट सहयोगी थियो। तर, क्रान्तिपछि इरान एक इस्लामिक गणतन्त्रमा परिणत भयो र इजरायलप्रति खुला शत्रुतापूर्ण नीति अपनायो। यस दुश्मनीका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:

• धार्मिक र वैचारिक भिन्नता: इरान एक शिया इस्लामिक गणतन्त्र हो, जबकि इजरायल एक यहूदी बहुल राष्ट्र हो। यी भिन्नताहरूले आपसी अविश्वास र शत्रुतालाई बढावा दिएको छ।
• इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्व: इरान प्यालेस्टाइनी कारणहरूको कट्टर समर्थक रहँदै आएको छ। इरानले हमास र हेजबोल्लाह जस्ता समूहहरूलाई समर्थन गर्छ, जसलाई इजरायलले आतङ्कवादी संगठन मान्छ। इरानले इजरायलको विनाशको लागि आह्वानसमेत गर्दै आएको छ, जसले तनावलाई थप बढाएको छ।
• भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा: इरान र इजरायल मध्यपूर्वमा प्रभावका लागि क्षेत्रीय प्रतिद्वन्द्वी हुन्। सिरिया र यमनलगायत विभिन्न क्षेत्रीय द्वन्द्वहरूमा उनीहरूको स्वार्थ बाझिएको छ, जहाँ इरानले असद शासन र हुथी विद्रोहीहरूलाई समर्थन गर्छ भने इजरायलले यी देशहरूमा इरानी प्रभावको विरोध गर्छ।
• परमाणु कार्यक्रम: इरानको परमाणु कार्यक्रम इजरायल र अमेरिका दुवैका लागि ठूलो चिन्ताको विषय हो। इजरायलले इरानलाई परमाणु हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्न आवश्यक परेमा सैन्य कारबाही गर्ने धम्की दिँदै आएको छ।

हालैको तनाव र युद्धविराम

पछिल्लो १२ दिनको तनावपूर्ण स्थितिमा इजरायल र इरानबीच प्रत्यक्ष रूपमा हमलाहरू भएका छन्। इजरायलले इरानका आणविक भण्डार र सैन्य पूर्वाधारहरूलाई लक्षित गर्दै हवाई हमला गर्‍यो, जसको जवाफमा इरानले कतारमा रहेको अमेरिकी सैन्य आधारलाई लक्षित गर्दै मिसाइल आक्रमण गर्‍यो। यो आक्रमणलाई इरानले प्रतीकात्मक भने पनि यसले क्षेत्रीय तनावलाई झन् बढायो। इजरायलले गाजामा पनि हमला जारी राख्यो।

यद्यपि, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले जून २३, २०२५ मा इजरायल र इरानबीच युद्धविरामको घोषणा गरे। ट्रम्पले इरानले जुन २४ मा मध्यरातदेखि र इजरायलले सोही दिन दिउँसोदेखि युद्धविरामको पालना गर्ने बताए। ट्रम्पले यस द्वन्द्वलाई “१२ दिने युद्ध” को संज्ञा दिँदै यसको अन्त्यका लागि इजरायल र इरान दुवैलाई ‘सहनशीलता, साहस र बुद्धिमत्ता’ का लागि बधाई दिए। यद्यपि, दुवै पक्षले सुरुमा युद्धविरामको पूर्ण पुष्टि गरेका थिएनन् र ट्रम्पले दुवै देशले युद्धविरामको उल्लङ्घन गरेको भन्दै असन्तुष्टि व्यक्त गरेका थिए। अमेरिकी गुप्तचर रिपोर्टहरूले अमेरिकी हमलाले इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई केही महिना मात्र पछाडि धकेलेको, पूर्ण रूपमा नष्ट नगरेको दाबी गरेपछि विवाद उत्पन्न भयो।

द्वन्द्वमा अमेरिकाको भूमिका

इजरायल-इरान द्वन्द्वमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूमिका निर्णायक र जटिल रहेको छ:

• इजरायलको मुख्य सहयोगी: अमेरिका इजरायलको सबैभन्दा बलियो रणनीतिक साझेदार हो। यसले इजरायललाई सैन्य र कूटनीतिक रूपमा निरन्तर समर्थन दिँदै आएको छ। इजरायलको सुरक्षा अमेरिकाको मध्यपूर्व नीतिको प्रमुख आधारशिला हो।
• इरानको परमाणु कार्यक्रममा चासो: अमेरिका इरानलाई परमाणु हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्न दृढ छ। यसका लागि उसले इरानमाथि कठोर प्रतिबन्धहरू लगाएको छ र आवश्यक परेमा सैन्य कारबाहीको विकल्पलाई पनि खुला राखेको छ। हालैका अमेरिकी हवाई हमलाहरूले इरानका परमाणु सुविधाहरूलाई लक्षित गरेका थिए, जसले अमेरिकी संलग्नतालाई प्रत्यक्ष रूपमा युद्धमा तान्यो।
• युद्धविरामको मध्यस्थता: राष्ट्रपति ट्रम्पले इजरायल र इरानबीचको हालैको युद्धविरामको घोषणा गरेर यस द्वन्द्वमा प्रत्यक्ष मध्यस्थताको भूमिका खेले। उनले कतारको मध्यस्थतालाई पनि स्वीकार गरे। यो मध्यस्थताको प्रयासले क्षेत्रीय अस्थिरतालाई कम गर्ने र थप रक्तपात रोक्ने लक्ष्य राखेको देखिन्छ।
• अस्थिरताको जोखिम: मध्यपूर्वमा अमेरिकी सैन्य उपस्थिति र यस क्षेत्रका विभिन्न पक्षहरूसँगको गठबन्धनले तनाव बढ्दा अमेरिका पनि प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न हुने जोखिम बढाउँछ। इरानले अमेरिकी सैन्य आधारमा गरेको हमला यसैको प्रमाण हो।
• कूटनीतिक चुनौती: अमेरिकी नीति ‘एशिया फर्स्ट’ (Asia First) बाट मध्यपूर्वको द्वन्द्वमा थप संलग्नतामा सरेको देखिन्छ। यसले सहयोगीहरूसँगको सम्बन्धमा समेत चुनौती ल्याएको छ। अमेरिका इरानलाई वार्ताको टेबुलमा फर्काउन चाहन्छ, तर इरानले तत्काल कुनै पनि आणविक सहुलियत दिन वा वार्तामा फर्किन अनिच्छुकता देखाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया

इजरायल-इरान द्वन्द्वमा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूले मिश्रित प्रतिक्रिया दिएका छन्:

• संयुक्त राष्ट्र संघ: संयुक्त राष्ट्र महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले अमेरिकी बल प्रयोगप्रति गहिरो चिन्ता व्यक्त गर्दै सबै पक्षलाई संयम अपनाउन र कूटनीतिबाट समाधान खोज्न आह्वान गरेका छन्।
• युरोपेली देशहरू: बेलायत, फ्रान्स र जर्मनी जस्ता देशहरूले सबै पक्षलाई कूटनीतिक समाधानमा फर्कन आग्रह गर्दै इरानको परमाणु कार्यक्रमबाट उत्पन्न खतराप्रति पनि चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
• रुस: रुसले अमेरिकी हवाई हमलाको कडा निन्दा गर्दै यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संयुक्त राष्ट्र संघको बडापत्रको गम्भीर उल्लङ्घन भनेको छ।
• क्षेत्रीय देशहरू: इराकले अमेरिकी हमलाको निन्दा गर्दै मध्यपूर्वमा शान्ति र सुरक्षाका लागि गम्भीर खतरा भएको बताएको छ। साउदी अरेबिया र कतार जस्ता देशहरूले पनि संयम अपनाउन र थप तनाव घटाउन आग्रह गरेका छन्।
• G7: G7 नेताहरूले इजरायललाई आत्मरक्षाको अधिकार रहेको र इरान क्षेत्रीय अस्थिरता र आतङ्कवादको मुख्य स्रोत भएको बताएका छन्।

समग्रमा, इजरायल र इरानबीचको द्वन्द्व मध्यपूर्वमा गहिरो र बहुआयामिक चुनौती बनेको छ। यसमा अमेरिकाको प्रत्यक्ष संलग्नताले यस क्षेत्रको भूराजनीतिक समीकरणलाई थप जटिल बनाएको छ। हालको युद्धविराम एक अस्थायी राहत मात्र हुन सक्छ, र दीर्घकालीन शान्तिका लागि कूटनीतिक र रणनीतिक समाधानको खाँचो अझै टड्कारो छ।