भोटेकोसीले छोडेको प्रश्न : विदुर अब कहाँबाट उठ्नेछ?

-रन्जना श्रेष्ठ 

विदुर ।

म विदुर हुँ।

विदुर नगर पालिका ।

मलाई थाहा छ, मेरो पीडा एउटै ठाउँको पीडा होइन। तर मेरो घाउ पनि सबै ठाउँमा उस्तै छैन।

भोटेकोसी हुँदै त्रिशूलीमा आएको विनाशकारी बाढीले सबैभन्दा ठूलो चोट त्रिशूली नदी किनारका बस्तीहरूलाई दिएको छ। त्रिशूली बजार, बेत्रावती, देवीघाटलगायतका क्षेत्रमा बाढीले घर, व्यापार, सडक, पुल र मानिसका वर्षौँदेखिका जीवनका आधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।

तर त्रिशूली बजारको कथा केवल बाढीको कथा होइन।

त्रिशूली—बाढीले भत्काएको बजार मात्र होइन

त्रिशूली एउटा ऐतिहासिक बजार हो।

काठमाडौं उपत्यकाबाट आएका नेवार समुदायले बसोबास र व्यापारका लागि विकास गरेको यो बस्ती आफ्नो मौलिक संस्कृति, परम्परा, मन्दिर र सामाजिक जीवनका कारण लामो समयदेखि छुट्टै पहिचान बोकेर उभिएको छ।

त्रिशूली बजारका पुराना गल्लीहरूमा काठमाडौं उपत्यकाको झल्को भेटिन्छ।

मन्दिरहरू छन्।

पाटी–पौवा छन्।

परम्परागत घरहरूको स्मृति छ।

जात्रा र पर्व छन्।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा छन्।

अर्थात्, त्रिशूली बजार केवल व्यापार गर्ने ठाउँ थिएन।

यो काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिर फैलिएको नेवार सभ्यता र संस्कृतिको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय थियो।

व्यापारसँगै यहाँ संस्कृति आयो।

संस्कृतिसँगै समुदाय आयो।

समुदायसँगै मन्दिर, जात्रा, परम्परा र सामाजिक संरचना विकसित भए।

त्यसैले त्रिशूली बजारको पुनर्निर्माण गर्दा केवल ‘कति घर भत्किए?’ भनेर हिसाब गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

प्रश्न अझ ठूलो छ—

कति इतिहास हरायो?

कति सांस्कृतिक स्मृति हरायो?

कति पुस्ताको पहिचान जोखिममा पर्यो?

एउटा पुरानो सहरको स्मृति

आजको त्रिशूली बजारलाई आधुनिक बजारको रूपमा मात्र हेर्ने हो भने यसको वास्तविक महत्व छुट्छ।

यो त्यस्तो बस्ती हो, जहाँ व्यापारिक गतिविधिसँगै काठमाडौंको सांस्कृतिक जीवनशैलीको प्रभाव देखिन्छ।

मन्दिर र धार्मिक स्थलको वरिपरि विकसित सामाजिक जीवन, चाडपर्व, जात्रा, गुठी परम्परा र सामुदायिक सम्बन्धले यसको छुट्टै पहिचान निर्माण गरेको छ।

त्यसैले त्रिशूली बजारमा बाढीले बगाएको संरचना फेरि बनाउनु मात्रै पुनर्निर्माण होइन।

त्रिशूलीको आत्मा पनि फर्काउनुपर्छ।

यदि नयाँ घर बनाइयो तर पुरानो संस्कृति हरायो भने—

त्यो पुनर्निर्माण अधुरो हुनेछ।

यदि सडक बन्यो तर पुरानो बजारको ऐतिहासिक स्वरूप मेटियो भने—

त्यो विकास अपूर्ण हुनेछ।

यदि मन्दिर उभियो तर त्यससँग जोडिएको समुदाय, गुठी र परम्परा हरायो भने—

त्यो संरक्षण होइन, केवल संरचनाको पुनर्निर्माण हुनेछ।

बेत्रावती र देवीघाटको आफ्नै कथा छ

त्रिशूलीसँगै बेत्रावती उत्तरगयाको धार्मिक महत्व जोडिएको छ।

बेत्रावती केवल एउटा नदी किनारको बस्ती होइन।

यो धार्मिक आस्था, संस्कार र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो।

त्यसैगरी देवीघाट पनि ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्व बोकेको तीर्थस्थल हो।

त्यसैले त्रिशूली नदी किनारको पुनर्निर्माण गर्दा यहाँका घर र सडकसँगै धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण पनि राज्यको प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ।

बाढीले घर मात्र होइन, सम्पर्क पनि बगायो

विदुर नगरपालिकाका सबै भूभाग समान रूपमा प्रभावित भएका छैनन्।

विशेष गरी नदी किनारका बस्तीहरूमा क्षति ठूलो छ। अन्य धेरै क्षेत्रमा जनजीवन तुलनात्मक रूपमा सामान्य छ।

तर सडक र पुल बग्दा यसको असर नगरपालिकाको फराकिलो क्षेत्रमा परेको छ।

एउटा पुल बग्दा बजारसँगको सम्बन्ध टुट्छ।

एउटा सडक बग्दा गाउँ र सहरबीचको आवागमन रोकिन्छ।

बिरामी अस्पताल पुग्न कठिन हुन्छ।

व्यापारीको सामान बजार पुग्न सक्दैन।

किसानको उत्पादन अड्किन्छ।

त्यसैले पुनर्निर्माणको अर्थ घर बनाउनु मात्र होइन।

सडक र पुलसँगै जीवनको सम्पर्क पुनःस्थापित गर्नु पनि हो।

अब त्रिशूलीलाई कस्तो बनाउने?

यही प्रश्न सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ।

के हामी त्रिशूली बजारलाई केवल पुरानै रूपमा फर्काउने?

कि यसको इतिहास र संस्कृतिलाई जोगाउँदै अझ सुरक्षित नयाँ बजार बनाउने?

मेरो विचारमा—

दुवैलाई सँगसँगै लैजानुपर्छ।

जोखिमयुक्त क्षेत्रमा सुरक्षित योजना चाहिन्छ।

ऐतिहासिक संरचनाको अभिलेखीकरण र संरक्षण चाहिन्छ।

परम्परागत वास्तुकलाको अध्ययन चाहिन्छ।

मन्दिर, पाटी, पौवा, गुठी र जात्रा परम्पराको संरक्षण चाहिन्छ।

र आधुनिक पूर्वाधार पनि चाहिन्छ।

त्रिशूलीको पुनर्निर्माणमा काठमाडौं उपत्यकाबाट आएका नेवार समुदायले बसालेको ऐतिहासिक बस्तीको पहिचानलाई आधार बनाइनुपर्छ।

नयाँ त्रिशूली बनाउँदा पुरानो त्रिशूलीलाई मार्नु हुँदैन।

इतिहासलाई पुनर्निर्माणको आधार बनाउने कि बाधा?

यो प्रश्न पनि उठ्छ।

तर इतिहास विकासको बाधा होइन।

इतिहास विकासको आधार बन्न सक्छ।

त्रिशूलीको मौलिक वास्तुकला, मन्दिर, जात्रा, संस्कृति र बजार संरचनालाई संरक्षण गर्दै पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।

बेत्रावती उत्तरगया र देवीघाटको धार्मिक पर्यटनसँग त्रिशूलीको ऐतिहासिक बजारलाई जोड्न सकिन्छ।

नदी, धर्म, संस्कृति र इतिहासलाई जोडेर एउटा व्यवस्थित धार्मिक–सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक पर्यटन करिडोर विकास गर्न सकिन्छ।

त्यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि नयाँ आधार दिन सक्छ।

अब प्रश्न घरको मात्र होइन, पहिचानको हो

बाढीले २ हजारभन्दा बढी घरमा क्षति पुर्‍याएको तथ्यांक प्रस्तुत गरिएको छ।

करिब ८ हजार नागरिक प्रभावित भएको र ५९२ जना हराइरहेको तथा मृत्युवरण गरेको तथ्यांक पनि बैठकमा प्रस्तुत गरिएको छ।

तर एउटा परिवारको पीडा तथ्यांकमा अट्दैन।

त्यसैगरी एउटा पुरानो बजारको इतिहास पनि घरको संख्यामा अट्दैन।

त्रिशूली बजारको पुनर्निर्माण गर्दा त्यसैले प्रश्न केवल—

“कति घर बनाउने?”

मात्र हुनु हुँदैन।

प्रश्न हुनुपर्छ—

“कस्तो त्रिशूली बनाउने?”

शोकलाई शक्तिमा बदल्ने समय

बाढीले धेरै कुरा बगाएको छ।

तर सबै कुरा बगाएको छैन।

त्रिशूलीको इतिहास बाँकी छ।

बेत्रावतीको आस्था बाँकी छ।

देवीघाटको धार्मिक पहिचान बाँकी छ।

मानिसहरूको स्मृति बाँकी छ।

र सबैभन्दा ठूलो कुरा—

फेरि उठ्ने इच्छा बाँकी छ।

अब पुनर्निर्माण केवल ढुंगा, सिमेन्ट र फलामको हुनु हुँदैन।

यो मानिस, इतिहास, संस्कृति, आस्था र सुरक्षित भविष्यको पुनर्निर्माण हुनुपर्छ।

भोटेकोसीले हामीलाई एउटा कठोर पाठ दिएको छ।

अब हामीले त्यो पाठबाट नयाँ बाटो बनाउनुपर्छ।

त्रिशूली फेरि उठ्नेछ।

तर त्यो उठाइमा काठमाडौं उपत्यकाबाट आएका पूर्वजहरूको इतिहास पनि बोल्नुपर्छ।

मन्दिरका घण्टी पनि बज्नुपर्छ।

जात्राका धुन पनि सुनिनुपर्छ।

पुराना गल्लीको स्मृति पनि बाँकी रहनुपर्छ।

र आधुनिक, सुरक्षित सडक र पुलबाट नयाँ पुस्ता पनि अघि बढ्नुपर्छ।

किनकि त्रिशूली बजार केवल एउटा बजार होइन।

यो एउटा इतिहास हो।

एउटा संस्कृति हो।

एउटा सभ्यताको विस्तार हो।

र अब—

त्यो इतिहासलाई विपत्तिबाट जोगाएर भविष्यमा हस्तान्तरण गर्ने जिम्मेवारी हाम्रो हो।