‘जीवन पथ’: नेपाली टेलिभिजनमा कला, संस्कृति र जीवन दर्शनको सिनेमाटिक अभिलेख

– हरिहर बिद्रोही ,कला/संस्कृति ब्युरो
नेपाली सञ्चार माध्यम र डिजिटल प्लेटफर्महरूमा पछिल्लो समय सतही मनोरञ्जन, भड्किलोपन र कोलाहलपूर्ण अन्तर्वार्ताहरूको बाढी नै आइरहेको देखिन्छ। यस्तो सञ्चार परिवेशका बीच बोधि टेलिभिजन (Bodhi Television) बाट सन् २०२१ देखि २०२३ सम्म प्रसारण भएको कार्यक्रम ‘जीवन पथ’ (Jeevan Path) एउटा नितान्त शान्त, बौद्धिक र दार्शनिक चौतारीका रूपमा स्थापित भयो। मुख्यतः बुद्ध धर्म, दर्शन र शिक्षा मात्र प्रसारण गर्ने विशिष्टीकृत च्यानलको रूपमा चिनिएको बोधि टेलिभिजनको इतिहासमा यो शो एउटा बिल्कुलै फरक शैली, गम्भीर संरचना र मौलिक स्वरूपको नमूना कार्यक्रम बन्न सफल भयो। दुई वर्षको यस छोटो तर गरिमामय अवधिमा यस कार्यक्रमले नेपाली टेलिभिजन उद्योगमा वैचारिक गुणस्तर र व्यावसायिकताको एउटा नयाँ मापदण्ड खडा गर्‍यो।
परिकल्पना, लेखन र मार्गनिर्देशनकुनै पनि उत्कृष्ट र दीर्घकालीन सिर्जनाको पछाडि एउटा बलियो दृश्य-चेत र मष्तिष्क हुनु अनिवार्य हुन्छ। ‘जीवन पथ’ का परिकल्पनाकार, लेखक तथा कार्यकारी निर्माता महर्जन रत्न  यस कार्यक्रमका मुख्य वास्तुकार हुन्। उनको टिम व्यवस्थापन र सिर्जनशीलताका विशेषताहरू अनुकरणीय छन् ।
गहन अनुसन्धान र अतिथि चयन, महर्जन रत्नको सबैभन्दा ठूलो सामर्थ्य उनको गहन अध्ययन हो। उनी अतिथिको चयन सतही बजारु लोकप्रियताका आधारमा नभई समाज, कला र दर्शनमा उनीहरूले पुर्‍याएको अमूर्त योगदानका आधारमा गर्थे।
उनी अन्तर्वार्तालाई एउटा निश्चित दार्शनिक र कथात्मक ढाँचामा ढाल्थे(सटीक पटकथा लेखन (Screenplay))। जापानी भिक्षु तात्सुमा सातो (सातो गुरु) को पङ्क रक संस्कृतिदेखि माओवादी द्वन्द्वकालको अपहरण हुँदै  शान्त बौद्ध भिक्षु जीवनसम्मको रूपान्तरण होस् वा वरिष्ठ नृत्य निर्देशक नारायण देवी प्रधानको ५ दशक लामो अनवरत नृत्य साधना—यी सबैलाई दृश्य र संवादको एउटा बलियो शृङ्खलामा बाँध्ने काम रत्नको जीवन्त लेखनले गरेको छ।
प्राविधिक टोलीलाई निर्देशित गर्दै कार्यक्रमलाई टिभी स्टुडियोको कृत्रिम र चार पर्खालयुक्त वातावरणबाट बाहिर निकालेर प्राकृतिक, खुला र ऐतिहासिक लोकेसनहरूमा छायाङ्कन गराउने श्रेय उनकै दूरदर्शी निर्देशनलाई जान्छ।
शालीनता र संवादको गहिराइकार्यक्रमको गहन लेखन र परिकल्पनालाई पर्दामा जीवित उतार्ने मुख्य भूमिका प्रस्तोता रन्जु श्रेष्ठले निभाएकी छिन्। भिडियो र अनौपचारिक अन्तर्वार्ताहरूमा आफ्नो कामप्रति पूर्ण समर्पित देखिने रन्जुको सञ्चालन कला र प्रस्तुति शैली आफैँमा एउटा अध्ययनको विषय हो ।
आधुनिक सञ्चार क्षेत्रमा प्रश्नकर्ताहरू आफैँ धेरै बोल्ने वा अतिथिको विचारलाई दबाउने प्रवृत्ति हावी छ। तर, रन्जु श्रेष्ठमा अतिथिको कुरालाई बीचमा नकाटी धैर्यतापूर्वक सुन्ने अद्भुत कला छ। उनी अतिथिको जवाफभित्रका मसिना भावनाहरूलाई समातेर अर्को प्रश्न सहज रूपमा अगाडि बढाउँछिन्।
उनको शान्त आवाज, नम्र शारीरिक हाउभाउ (Body Language) र दार्शनिक परिपक्वताले गर्दा अतिथिहरू उनीसँग सजिलै खुल्थे र आफ्ना व्यक्तिगत संघर्ष एवं दुःखद क्षणहरू (जस्तै श्रीमान् वियोगका क्षण) समेत सहजै बाँड्थे।  उनी लिखित प्रश्नहरूको सीमामा मात्र बाँधिन्थिन्। उनको प्रस्तोता कलाले दर्शकलाई केवल अन्तर्वार्ता हेरिरहेको महसुस गराउँदैन, बरु दुईवटा प्रबुद्ध आत्माहरूबीचको आत्मीय संवादको साक्षी बनाउँछ।
बौद्ध धार्मिक च्यानलको स्थापित परिधिभन्दा बाहिर निस्किएर समाज, कला र मानव जीवनलाई दर्शनको आँखाबाट हेरेकै कारण यो शो बोधि टेलिभिजनका अध्यक्ष सञ्जीव तुलाधरको समेत  मनपर्ने र रुचाइएको ‘फ्ल्यागसिप’ कार्यक्रम बन्यो। अध्यक्ष तुलाधरको निरन्तर साथ र संरक्षणले कार्यक्रमलाई निर्बाध रूपमा गुणस्तरीय बनाउन ठूलो मद्दत पुर्‍यायो। यो वैचारिक प्रगाढता र सिनेमाटिक स्तरीयता केवल आलोचनात्मक प्रशंसा (Critical Acclaim) मा मात्र सीमित रहेन। टेलिभिजन बजारमा यसको टीआरपी (TRP – Television Rating Point) र र्‍याङ्किङ उच्च रह्यो। यसै बलियो बजार पकड र उच्चस्तरीय ब्राण्ड भ्यालुका कारण कर्पोरेट क्षेत्र समेत यस कार्यक्रमतर्फ आकर्षित भयो। नतिजास्वरूप, नेपालको प्रतिष्ठित उड्डयन संस्था प्रभु हेलिकप्टर (Prabhu Helicopter) यस ऐतिहासिक शोलाई प्रायोजन (Sponsor) गर्न राजी भयो र यसले बौद्धिक कार्यक्रमहरू पनि व्यावसायिक रूपमा सफल हुन सक्छन् भन्ने प्रमाणित गरिदियो।

‘जीवन पथ’ लाई अन्य कार्यक्रमभन्दा भिन्न बनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण कडी यसको सिनेमाटिक भव्यता हो।

कार्यक्रमको दृश्य भाषा (visual language)लाई अन्तरराष्टृय स्तरको  बनाउन काठमाडौं उपत्यकाका दृश्य , लुम्बिनीदेखि पोखरासम्मका प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाहरूलाई हेलिकप्टरमार्फत आकाश(एरियल सुटिङ (Aerial Shooting)बाट कैद गरिएको थियो।
प्राविधिक उत्कृष्टतायस कार्यक्रमलाई दृश्यमा उत्कृष्ट र सिनेमाटिक बनाउन पर्दा पछाडिको टोलीको योगदान अतुलनीय छ। सन्जय उदास, सागर शेर्पा, अनिल श्रेष्ठको कलात्मक एवं चुस्त सम्पादन (Editing Style) सँगै क्यामेरामा मनोज शाही, राम चित्रकार, ध्रुव थापा, केदार महर्जन, राजेश महर्जन र राजनजस्ता सिर्जनशील आँखाहरूको मेहनत प्रष्ट देखिन्छ। उनीहरूले खिचेका शान्त कम्पोजिसन, प्राकृतिक प्रकाश(natural light)को प्रयोग र ओजनदार ‘बी-रोल्स’ (B-Rolls) कै कारण यो कार्यक्रम दृश्यगत रूपमा निकै उच्चस्तरीय बनेको हो।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, महर्जन रत्नको अभूतपूर्व परिकल्पना, रन्जु श्रेष्ठको जादुमयी प्रस्तुति, अध्यक्ष सञ्जीव तुलाधरको व्यावसायिक साथ र सिंगो प्राविधिक टोलीको संयुक्त उपज नै ‘जीवन पथ’ हो। सन् २०२१ देखि २०२३ सम्म बोधि टेलिभिजनमा प्रसारण भएको यो कार्यक्रमको आधिकारिक अर्काइभ (Archive) Jeevan Path प्लेलिस्ट मा सुरक्षित छ, जसले नेपाली मिडिया बजारमा वैचारिक गरिमा र व्यावसायिक सन्तुलनको कस्तो सुन्दर र ऐतिहासिक नमुना खडा गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा सधैँ मार्गदर्शकको काम गरिरहनेछ।

साभार