वर्षावास: व्यावहारिक जीवन, ध्यान-ज्ञानको अभ्यास र बौद्ध परम्परा

बौद्ध परम्परामा ‘वर्षावास’ (पाली: वस्स) केवल एउटा मौसमी वा परम्परागत नियम मात्र नभएर प्राकृतिक/व्यावहारिक परिस्थिति, किसानहरूको जीवनचर्या, भिक्षु सङ्घको अनुशासन र गहन ध्यान तथा ज्ञानको अभ्यासको सुन्दर सन्तुलन हो। थेरवाद बौद्ध परम्परामा प्रत्येक वर्ष आषाढ पूर्णिमादेखि आश्विन पूर्णिमासम्मका तीन महिना भिक्षु-भिक्षुणीहरू एउटै विहार वा स्थानमा रहेर वर्षावासको अभ्यास गर्दछन्।

१. व्यावहारिक चुनौती र वर्षावासको सुरुआत

बुद्ध धर्म पूर्ण रूपमा व्यावहारिक (Practical) दर्शन भएकाले भगवान् बुद्धले समय र परिस्थितिको संवेदनशीलतालाई सधैँ ध्यानमा राख्नुभयो। सुरुआतका दिनहरूमा भिक्षुहरू वर्षैभरि गाउँ-गाउँमा गएर धर्मदेशना गर्दथे। तर बर्खायाममा अनेकौँ व्यावहारिक समस्याहरू देखा परे:

• हिलो-मैलो र यात्राको कठिनाइ: वर्षायाममा निरन्तर झरी पर्ने, बाटोघाटाहरू हिलो-मैलो र चिप्लो हुने भएकाले भिक्षुहरूलाई रुझ्दै-भिज्दै यात्रा गर्न र पिण्डपातका लागि हिँड्न निकै गाह्रो हुन्थ्यो।

• किरा-फट्याङ्ग्रा र जीवहिंसाको जोखिम: बर्खामा भूमिसँगै साना-साना किरा-फट्याङ्ग्राहरू र नयाँ वनस्पतिहरू बाहिर निस्कने हुनाले हिलो बाटोमा हिँड्दा अन्जानमै ती सूक्ष्म जीवहरू कुचलिने र अहिंसाको नियममा आघात पुग्ने जोखिम रहन्थ्यो।

• किसानहरूको व्यस्तता र कठिन समय: वर्षायाम भनेको किसानहरूका लागि धान रोपाइँ गर्ने र खेतबारीको काममा दिनरात खट्ने अत्यन्तै व्यस्त तथा कठिन समय हो। यस्तो बेला किसानहरू आफैँ खेतको काममा व्यस्त हुने र बर्खाको हिलो-मैलोका कारण उनीहरूका लागि पनि गृहस्थ जीवन अलि कठिन हुने गर्दथ्यो। यस्तो परिस्थितिमा भिक्षुहरू गाउँ-गाउँ डुल्दा किसानहरूको काममा बाधा पुग्ने र आलोचना पनि हुने गर्दथ्यो।

यी सबै व्यावहारिक, सामाजिक र वातावरणीय परिस्थितिहरूलाई ध्यानमा राख्दै बुद्धले विनय पिटक को ‘महावग्गपालि’ अनुसार तीन महिना एउटै स्थानमा सीमित रहेर बस्नुपर्ने ‘वर्षावास’ को नियम प्रतिपादन गर्नुभयो।

२. ध्यान, ज्ञानको अभ्यास र व्यावहारिक साधना

बुद्ध धर्म भाषण वा गफमा मात्र सीमित नभई आफैँले गरेर अनुभव गर्ने (Ehipassiko) व्यावहारिक मार्ग हो। त्यसैले वर्षावासको समयलाई गम्भीर ध्यान र ज्ञानको अभ्यासमा उपयोग गरिन्छ:

• ध्यान र ज्ञानको निरन्तर अभ्यास: भिक्षुहरू एउटै विहारमा रहेर विपश्यना ध्यान, मनको एकाग्रता र त्रिपिटक ग्रन्थहरूको गहन स्वाध्याय तथा ज्ञानको अभ्यासमा लीन हुन्छन्।

• उपासक-उपासिकालाई व्यावहारिक ज्ञान: खेतीपातीको व्यस्तताका बिच पनि समय निकालेर आउने उपासक-उपासिकाहरूलाई भिक्षुहरूले दैनिक जीवनमा लागू गर्न सकिने शील, समाधि र प्रज्ञाको व्यावहारिक शिक्षा दिन्छन्।

• सङ्घदान र साधना: गृहस्थहरूले पनि यस अवधिमा अष्टशील व्रत बस्ने, दैनिक पिण्डपात अर्पण गर्ने र बुद्ध वन्दना तथा ध्यान अभ्यासमा सहभागी भई मानसिक शान्ति प्राप्त गर्छन्।

बौद्ध परम्परामा कुनै पनि भिक्षुको वरिष्ठता उसको लौकिक उमेरले नभई उसले पूरा गरेको ‘वर्षावास’ (वस्स) को सङ्ख्याको आधारमा गणना गरिन्छ। यदि कुनै कारणले वर्षावास बिचैमा भङ्ग भएमा त्यस वर्षको वस्स गणना हुँदैन। तर, व्यावहारिक परिस्थिति (जस्तै गुरु, मातापिता वा सहधम्मिक भिक्षु बिरामी परेमा) मा ‘सप्ताहकरण’ गरी अधिकतम ७ दिनका लागि बाहिर जान पाउने विशेष छुट विनय नियममा छ।

३. समापन: पवारणा र कठिन चीवर दान

आश्विन पूर्णिमाका दिन भिक्षुहरूले एक-आपसमा गल्ती-कमजोरी सच्याउन आग्रह गर्दै ‘पवारणा दिवस’ मनाएर वर्षावासको समापन गर्छन्। त्यसपछि अर्को एक महिना (कार्तिक पूर्णिमासम्म) बौद्ध जगतमा सबैभन्दा ठूलो दान-उत्सव मानिने कठिन चीवर दान आयोजना गरिन्छ, जहाँ भिक्षु सङ्घलाई विशेष कठिन वस्त्र अर्पण गरिन्छ।

निष्कर्ष

वर्षावासले बुद्ध धर्मको व्यावहारिक चेतना, अहिंसा र सङ्घीय अनुशासनलाई जीवन्त राखेको छ। यसले बर्खायामको प्राकृतिक र व्यावहारिक कठिनाइलाई ध्यान र ज्ञानको अभ्यास गर्ने अवसरमा रूपान्तरण गर्दै भिक्षु सङ्घ र गृहस्थ समाजबिचको सम्बन्धलाई अझ पवित्र र व्यावहारिक बनाउन निरन्तर योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

वर्षावास के हो हेर्नुहोस् यो भिडियो  link