लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयमा के हुँदैछ?

बुद्धको जन्मभूमिमा बनेको विश्वविद्यालय : विस्तार कि पहिचानको संकट?

– महर्जन रत्न 

लुम्बिनी। यही माटो हो, जहाँ सिद्धार्थ गौतमको जन्म भयो र जहाँबाट मानव सभ्यतालाई करुणा, अहिंसा, शान्ति र प्रज्ञाको महान् सन्देश प्राप्त भयो। यही ऐतिहासिक भूमिमा स्थापना गरिएको लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय नेपालका अन्य विश्वविद्यालयभन्दा स्वभावतः फरक उद्देश्य बोकेको संस्था हो।

यसको महत्व केवल एउटा शैक्षिक संस्था हुनुमा छैन। यो नेपालको बौद्ध सभ्यता, दर्शन, संस्कृति र विश्वशान्तिको सन्देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय बौद्धिक जगत्सँग जोड्ने सेतु बन्नुपर्ने अपेक्षासहित स्थापना भएको विश्वविद्यालय हो।

तर अहिले प्रश्न उठिरहेको छ—लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय आफ्नो मूल उद्देश्यतर्फ अघि बढिरहेको छ कि आफ्नो पहिचान विस्तार गर्ने क्रममा मूल ध्येयबाटै अलमलिँदै गएको छ?

यो प्रश्न अहिले झन् महत्वपूर्ण भएको छ।

विश्वविद्यालय बन्द छैन, तर प्रश्नहरू बढिरहेका छन्

पहिलो कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय ठप्प भएको छैन। विश्वविद्यालयले नियमित शैक्षिक गतिविधि सञ्चालन गरिरहेको छ। नयाँ शैक्षिक सत्रका लागि विभिन्न तहका कार्यक्रमहरूमा भर्ना आह्वान गरिएको छ। बौद्ध अध्ययन, Engaged Buddhism, Traditional Buddhist Art लगायतका कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्। PhD तहका विद्यार्थीका कक्षा तथा अनुसन्धानसम्बन्धी गतिविधिसमेत अघि बढिरहेका छन्।

विश्वविद्यालयको आधिकारिक सूचनाले नयाँ कार्यक्रम र अनुसन्धान गतिविधिको विस्तारलाई पनि देखाउँछ। जुलाईमा Prajna peer-reviewed journal को सातौँ अंकका लागि अनुसन्धान लेख आह्वान गरिएको छ।

यस अर्थमा विश्वविद्यालयभित्र शैक्षिक जीवन चलिरहेको छ।

तर प्रश्न यहीँबाट सुरु हुन्छ—के गतिविधि हुनु मात्र पर्याप्त हो?

विश्वविद्यालयको मूल्याङ्कन भवन, विद्यार्थी संख्या र कार्यक्रमको संख्याबाट मात्र हुने होइन। त्यसको बौद्धिक दिशा, अनुसन्धानको गुणस्तर, नेतृत्वको क्षमता र संस्थाले बोकेको मौलिक पहिचानबाट पनि हुनुपर्छ।

उपकुलपति नियुक्तिको प्रश्न

२०२६ मा नेपालका विभिन्न विश्वविद्यालयका उपकुलपति पद रिक्त भएपछि लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका लागि पनि नयाँ उपकुलपति छनोट प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो। आठ विश्वविद्यालयका लागि उपकुलपति पदमा आवेदन आह्वान गरिएको थियो।

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका लागि ११ जनाले आवेदन दिएको र छनोट प्रक्रियामा प्रारम्भिक सूची तथा प्रस्तुति–अन्तर्वार्ताको चरण पार गरिएको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। अन्य सात विश्वविद्यालयसँगै लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका लागि पनि तीन उम्मेदवारको नाम छनोट गरिएको बताइएको थियो।

तर नेतृत्वको प्रश्न अझै पूर्ण रूपमा टुंगिएको छैन।

विश्वविद्यालयको सर्वोच्च शैक्षिक नेतृत्व लामो समय अनिश्चित रहनु कुनै पनि विश्वविद्यालयका लागि सामान्य विषय होइन। उपकुलपति केवल एउटा प्रशासनिक पद होइन। विश्वविद्यालयको दीर्घकालीन योजना, अनुसन्धानको दिशा, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, शैक्षिक गुणस्तर र संस्थागत अनुशासनको नेतृत्व गर्ने प्रमुख पद हो।

त्यसैले लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले अहिले खोजिरहेको कुरा केवल “उपकुलपति” होइन।

उसले खोजिरहेको हुनुपर्छ—सही दृष्टिकोण भएको शैक्षिक नेतृत्व।

नयाँ कार्यक्रम : विस्तार कि विचलन?

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले पछिल्लो समय बौद्ध अध्ययनसँगै नयाँ र फरक प्रकृतिका कार्यक्रमसमेत विस्तार गरेको छ।

विश्वविद्यालयको आधिकारिक वेबसाइटमा Master of Arts in Buddhism and Nepal Studies, Translation and Interpreting, Information Technology and Artificial Intelligence तथा Masters in Unmanned Aircraft System, Aviation and Operation Management (MUAS) जस्ता कार्यक्रमसम्बन्धी सूचना देखिन्छ।

नयाँ विषय पढाउनु गलत होइन।

समयअनुसार विश्वविद्यालयले आफूलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ। प्रविधि, कृत्रिम बौद्धिकता, विमान प्रणाली तथा व्यवस्थापनजस्ता नयाँ क्षेत्रको अध्ययन आवश्यक पनि हुन सक्छ।

तर यहाँ एउटा मूलभूत प्रश्न उठ्छ उठ्छ—लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले आफ्नो मौलिकता कहाँ राख्ने?

नेपालमा सूचना प्रविधि पढाउने विश्वविद्यालय छन्। व्यवस्थापन, विज्ञान, इन्जिनियरिङ र अन्य आधुनिक विषय पढाउने विश्वविद्यालय पनि छन्।

तर विश्वभरका विद्यार्थीले बौद्ध दर्शन पढ्न, बुद्धका शिक्षाको अनुसन्धान गर्न, प्राचीन बौद्ध ग्रन्थ अध्ययन गर्न र लुम्बिनीको सभ्यता बुझ्न आउनुपर्ने विश्वविद्यालय भने लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय नै हुनुपर्छ।

त्यसैले नयाँ कार्यक्रम विस्तार गर्दा विश्वविद्यालयले आफ्नो मूल पहिचानलाई कमजोर पार्ने होइन, बरु नयाँ विषयलाई बौद्ध दर्शन र मानवीय मूल्यसँग जोड्ने नयाँ मोडल निर्माण गर्न सक्नुपर्छ।

MUAS प्रकरणले उठाएको प्रश्न

अगस्ट ५ मा विश्वविद्यालयले MUAS कार्यक्रमका सम्बन्धमा स्पष्टीकरणसम्बन्धी सूचना र प्रेस विज्ञप्ति सार्वजनिक गरेको छ। त्यसअघि अगस्ट ३ मा MABNS, MATI, MIT-AI र MUAS लगायतका कार्यक्रममा रजिस्ट्रेसनसम्बन्धी सूचना पनि प्रकाशित भएको थियो।

यस घटनाक्रमले एउटा गम्भीर विषयलाई सतहमा ल्याएको छ—नयाँ कार्यक्रम सुरु गर्नुअघि त्यसको शैक्षिक, कानुनी र प्रशासनिक आधार कति स्पष्ट छ?

विद्यार्थीका लागि यो सामान्य प्रश्न होइन।

कुनै कार्यक्रम पढ्ने विद्यार्थीले आफ्नो समय, पैसा र भविष्य त्यसमा लगानी गर्छ। त्यसैले कार्यक्रमको स्वीकृति, पाठ्यक्रम, परीक्षा प्रणाली, उपाधिको मान्यता र शैक्षिक निरन्तरताबारे विश्वविद्यालयले स्पष्ट जानकारी दिनु उसको जिम्मेवारी हो।

विश्वविद्यालयले यस विषयमा स्पष्टीकरण दिएको छ भने त्यो सकारात्मक पक्ष हो। तर अब आवश्यक कुरा स्पष्टता र पारदर्शिता हो।

विश्वविद्यालयको कुनै पनि नयाँ कार्यक्रम विवादको विषय बन्नुभन्दा पहिले नै आवश्यक सबै जानकारी सार्वजनिक हुनुपर्छ।

बुद्धको नाममा विश्वविद्यालय, तर अनुसन्धान कहाँ छ?

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना अनुसन्धान हो।

विश्वविद्यालयले बौद्ध दर्शनमा विश्वस्तरीय अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्न सक्छ।

नेपालमा उपलब्ध पालि, संस्कृत, नेपाल भाषा, तिब्बती र अन्य भाषाका बौद्ध ग्रन्थहरूको डिजिटल अभिलेख निर्माण गर्न सक्छ।

लुम्बिनी, कपिलवस्तु, रामग्राम, तिलौराकोट, देवदह र बुद्धसँग सम्बन्धित अन्य पुरातात्त्विक तथा सांस्कृतिक स्थललाई जोडेर एउटा विशाल Buddhist Civilization Research Network बनाउन सक्छ।

बौद्ध दर्शनलाई आधुनिक मनोविज्ञान, शान्ति अध्ययन, द्वन्द्व व्यवस्थापन, वातावरण, मानव अधिकार र कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग जोडेर नयाँ अनुसन्धानको बाटो खोल्न सक्छ।

यस्तो काम गर्न सकेमा लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय केवल नेपालको विश्वविद्यालय रहँदैन।

यो विश्व बौद्ध ज्ञानको केन्द्र बन्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयसँग प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य

आज विश्वका धेरै विश्वविद्यालयमा Buddhist Studies, Buddhist Philosophy, Religious Studies, Asian Studies र Peace Studies पढाइन्छ।

लुम्बिनीले उनीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुभन्दा सहकार्य गर्नुपर्छ। श्रीलंका, भारत, भुटान, थाइल्यान्ड, म्यानमार, जापान, दक्षिण कोरिया, चीन, तिब्बत तथा पश्चिमी विश्वविद्यालयका

बौद्ध अध्ययन केन्द्रसँग संयुक्त अनुसन्धान कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। विदेशी विद्यार्थीका लागि Lumbini Semester Program सुरु गर्न सकिन्छ।

विश्वका विश्वविद्यालयका प्राध्यापकलाई केही महिना लुम्बिनीमा अनुसन्धानका लागि आमन्त्रण गर्न सकिन्छ।

लुम्बिनीमै अन्तर्राष्ट्रिय Buddhist Research Conference आयोजना गर्न सकिन्छ।

यस्ता कार्यक्रमले विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा निर्माण गर्न सक्छन्।

विश्वविद्यालयलाई पदाधिकारीभन्दा नीति चाहिएको छ

अहिले लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयको चर्चामा उपकुलपति को बन्छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा आएको छ।

तर अझ ठूलो प्रश्न हो—उपकुलपति बनेपछि गर्ने के?

व्यक्ति परिवर्तनले मात्र विश्वविद्यालय परिवर्तन हुँदैन।

विश्वविद्यालयलाई स्पष्ट पाँच–दश वर्षे रणनीति चाहिन्छ।

कति अनुसन्धान केन्द्र बनाउने?

कति अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी ल्याउने?

विश्वस्तरीय कुन–कुन जर्नलमा अनुसन्धान प्रकाशित गर्ने?

लुम्बिनीको पुरातात्त्विक तथा सांस्कृतिक सम्पदामाथि कस्तो अनुसन्धान गर्ने?

बौद्ध दर्शनलाई आधुनिक विश्वका समस्यासँग कसरी जोड्ने?

विश्वविद्यालयलाई आर्थिक रूपमा कसरी दिगो बनाउने?

यी प्रश्नको जवाफसहितको रणनीति आवश्यक छ।

राजनीति होइन, शैक्षिक स्वतन्त्रता

नेपालका विश्वविद्यालयमा राजनीतिक हस्तक्षेपको बहस नयाँ होइन। २०२६ मा विभिन्न विश्वविद्यालयका पदाधिकारी हटाउने र नयाँ नियुक्ति गर्ने सरकारी प्रक्रियापछि विश्वविद्यालयमा राजनीतिक प्रभाव र स्वायत्तताको विषयमा व्यापक बहससमेत भएको छ। शिक्षाविद्हरूले विश्वविद्यालयमा राजनीतिक नियन्त्रणभन्दा शैक्षिक स्वायत्तता आवश्यक रहेको प्रश्न उठाएका छन्।

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका लागि यो विषय अझ संवेदनशील छ।

बुद्धको दर्शन आफैंमा प्रश्न गर्ने, परीक्षण गर्ने र सत्यको खोजी गर्ने परम्परा हो।

त्यसैले बुद्धको नाम बोकेको विश्वविद्यालयमा स्वतन्त्र अनुसन्धान र आलोचनात्मक चिन्तनको वातावरण हुनैपर्छ।

पदाधिकारी कुनै राजनीतिक शक्तिको प्रतिनिधि भएर होइन, शैक्षिक नेतृत्वकर्ता भएर आउनुपर्छ।

लुम्बिनीले विश्वलाई के दिन सक्छ?

लुम्बिनीले संसारलाई पहिले नै एउटा महान् सन्देश दिएको छ—प्रज्ञा र शान्तिको।

तर आजको संसार फेरि हिंसा, युद्ध, असहिष्णुता, मानसिक तनाव, वातावरणीय संकट र सामाजिक विभाजनबाट गुज्रिरहेको छ।

यही बेला लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले बुद्धको शिक्षालाई केवल इतिहास र धर्मको विषय बनाएर राख्ने कि आधुनिक मानव सभ्यताको समस्याको समाधान खोज्ने जीवित बौद्धिक प्रयोगशाला बनाउने?

यो नै विश्वविद्यालयको वास्तविक चुनौती हो।

यदि विश्वविद्यालयले बुद्धको दर्शनलाई आधुनिक विज्ञानसँग संवाद गराउन सक्यो भने यसको विश्वव्यापी प्रभाव हुन सक्छ।

यदि करुणालाई सामाजिक नीति, अहिंसालाई द्वन्द्व समाधान र mindfulness लाई मानसिक स्वास्थ्य तथा सामाजिक कल्याणसँग जोडेर अनुसन्धान गर्न सक्यो भने लुम्बिनी विश्वका लागि नयाँ ज्ञान उत्पादन गर्ने ठाउँ बन्न सक्छ।

निष्कर्ष : लुम्बिनीलाई विश्वविद्यालय होइन, विश्वविद्यालय चाहिएको छ

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय अहिले सम्भावना र चुनौतीको दोबाटोमा उभिएको छ।

एकातिर नयाँ कार्यक्रम, अनुसन्धान, भर्ना र शैक्षिक विस्तारका गतिविधि भइरहेका छन्। अर्कोतिर नेतृत्व, प्रशासन, कार्यक्रमको स्पष्टता र विश्वविद्यालयको मूल पहिचानबारे प्रश्नहरू उठिरहेका छन्। विश्वविद्यालयको आफ्नै वेबसाइटले पनि अहिले विभिन्न नयाँ कार्यक्रम, अनुसन्धान र शैक्षिक गतिविधि तीव्र रूपमा अघि बढिरहेको देखाउँछ।

त्यसैले अहिले लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयलाई दोषारोपणभन्दा दिशा चाहिएको छ।

उसलाई ठूलो भवनभन्दा ठूलो दृष्टिकोण चाहिएको छ।

धेरै कार्यक्रमभन्दा उत्कृष्ट कार्यक्रम चाहिएको छ।

धेरै विद्यार्थीभन्दा विश्वस्तरीय अनुसन्धानकर्ता चाहिएको छ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—बुद्ध जन्मिएको भूमिमा बनेको विश्वविद्यालयले बुद्धको ज्ञानलाई संसारसम्म पुर्‍याउने सामर्थ्य राख्नुपर्छ।

लुम्बिनी केवल एउटा ठाउँ होइन। यो विश्व सभ्यताको स्मृति हो।

त्यसैले लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय पनि केवल अर्को एउटा विश्वविद्यालय हुनु हुँदैन।

यसले विश्वलाई सोध्नुपर्ने होइन—विश्वले यसलाई खोज्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्नुपर्छ।

त्यही दिन मात्र लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय आफ्नो स्थापनाको वास्तविक अर्थमा पुग्नेछ।