खोकना: ओझेलमा परेको सम्भावित विश्व सम्पदा र राज्यको उपेक्षा

-हिसि ज्यापु

खोकना नेपालमण्डलको प्रचीन बस्तीहरुमध्ये पर्दछ । यहाँको सिकाली जात्रा लगायत जीवित सम्पदा यहाँको परम्परागत तेल पेल्ने व्यवसाय यहाँका तोरी बारी सिकाली मन्दिर सिकाली ख्यो लगायत महत्वपूर्ण सम्पदा आज राज्यको उत्पीडनमा परेको छ ।

त्यसैले यो क्षेत्र र यहाँको तेल उत्पादन गर्ने परम्परागत उद्यमशीलता विश्व सम्पदा क्षेत्र संभावित सूचीमा गएपनि अबभने यसको विश्व सम्पदा क्षेत्रको सूचीमा पर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको छ । नेपाल सरकार (तत्कालीन श्री ५ को सरकार), युवा, खेलकुद तथा संस्कृति मन्त्रालय र पुरातत्व विभागले जेठ १०, २०५३ (२३ मे १९९६) मा युनेस्कोको सम्भावित विश्व सम्पदा सूची (Tentative List) मा एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा दर्ता गराएको थियो— “खोकना, परम्परागत बस्ती र यसको तोरीको तेल उद्योगको औद्योगिक सम्पदा”।

ललितपुर जिल्ला, बागमती अञ्चलमा अवस्थित मध्यकालीन सभ्यता, नेवारी वास्तुकला र सयौं वर्ष पुरानो काठको कोलबाट तोरीको शुद्ध तेल निकाल्ने अद्भूत प्रविधि बोकेको यो बस्ती विश्व मानचित्रमा सूचीकृत हुने ठूलो सम्भावना बोकेको ठाउँ हो। तर, दर्ता भएको झण्डै तीन दशक बितिसक्दा पनि न यो पूर्ण रूपमा विश्व सम्पदा सूचीमा पर्न सक्यो, न त यसबारे आज आम जनता, नीति निर्माता वा सरोकारवालाहरूलाई नै पर्याप्त जानकारी छ।

आखिर यति ठूलो ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको दस्तावेज र सम्पदा किन ओझेलमा पर्यो ? किन यसबारे कसैलाई थाहा भएन ?

१. ‘सम्भावित सूची’ लाई नै अन्तिम उपलब्धि ठान्ने मानसिकता

वि.सं. २०५३ मा पुरातत्व विभागले दस्ताबेज पेश गरेपछि सरकारी तवरमा त्यसलाई नै ठूलो प्रगतिका रूपमा हेरियो। तर, युनेस्कोको नियमानुसार सम्भावित सूची (Tentative List) मा पर्नु भनेको पहिलो चरण मात्र हो। त्यसपछि राज्यले विस्तृत ‘नोमिनेसन डसियर’ (Nomination Dossier) र ‘एकीकृत व्यवस्थापन योजना’ तयार पारेर युनेस्कोमा पुनः पेश गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। सरकार र पुरातत्व विभागले यो दोस्रो तथा निर्णायक कदम कहिल्यै अगाडि बढाएनन्, जसले गर्दा फाइल मन्त्रालयका दराजमै थन्कियो।

२. द्रुतमार्ग (Fast Track) र पूर्वाधारको नाममा अतिक्रमण

हालका वर्षहरूमा खोकना विकासको नाममा ठूला आयोजनाहरूको मारमा परेको छ। काठमाडौँ-तराई मधेस द्रुतमार्ग (Fast Track), हाई-टेन्सन बिजुलीको लाइन र बाह्य चक्रपथजस्ता पूर्वाधारहरू खोकनाका ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक भूभाग (जस्तै कुदेना र सिकालि क्षेत्र) हुँदै लैजाने निर्णय गरियो। युनेस्कोले कुनै पनि सम्पदालाई सूचीकृत गर्दा त्यसको ‘मौलिकता’ (Authenticity) र ‘अखण्डता’ (Integrity) हेर्छ। राज्य स्वयंले ती सांस्कृतिक स्थलहरूमा कङ्क्रीटको विकास लाद्न खोजेपछि खोकनालाई विश्व सम्पदा बनाउने एजेण्डा ओझेलमा पारियो।

३. जीवन्त सम्पदा (Living Heritage) को संरक्षणमा बेवास्ता

खोकनाको मुख्य पहिचान यहाँको पारम्परिक तोरीको तेल उद्योग हो, जुन काठको विशाल कोल (स्थानीय भाषामा ‘साः’) बाट चल्थ्यो। तर, आधुनिक मेसिनको आगमन, कच्चा पदार्थको कमी र राज्यले परम्परागत उद्योगलाई प्रोत्साहन नगर्दा यी ऐतिहासिक कोलहरू बन्द हुँदै गए। जुन मूल औद्योगिक सम्पदाको जगमा युनेस्कोमा नाम पठाइएको थियो, त्यही मौलिक अभ्यास हराउँदै जाँदा दस्तावेजको औचित्यमाथि नै प्रश्न उठ्यो।

४. प्रचार-प्रसार र स्थानीय तहसँग समन्वयको अभाव

२०५३ सालमा केन्द्रीय स्तरबाट प्रक्रिया अघि बढाइए पनि त्यसको विस्तृत जानकारी न त स्थानीय बासिन्दासम्म पुर्‍याइयो, न त पछि बनेका स्थानीय सरकार (ललितपुर महानगरपालिका) सँग नै प्रभावकारी समन्वय गरियो। नतिजा स्वरूप, स्थानीय तहले समेत खोकनालाई पर्यटकीय र विश्व सम्पदाका रूपमा स्थापित गर्नुभन्दा केवल शहरीकरण र सडक विस्तारमै बढी ध्यान दिए।

५. पुनर्निर्माणमा मौलिकताको ह्रास

वि.सं. २०७२ को महाभूकम्पपछि खोकनाका थुप्रै ऐतिहासिक माटो र काठका घरहरू ढले। पुनर्निर्माणका क्रममा परम्परागत नेवारी वास्तुकलालाई जोगाउन अनुदान र स्पष्ट मार्गनिर्देशन नहुँदा धेरैजसो ठाउँमा आधुनिक कङ्क्रीटका ढलेका घरहरू बने। यसले खोकनाको प्राचीन मध्यकालीन बस्तीको रूपरेखा (Architectural Character) नै बदलियो।

अबको बाटो:

जेठ १०, २०५३ मा युनेस्कोमा पेश गरिएको त्यो दस्तावेज केवल एउटा कागजको पाना मात्र होइन, हाम्रो समृद्ध इतिहासको प्रमाण हो। खोकना अझै पनि सम्भावित सूचीमै छ। यदि अहिले पनि पुरातत्व विभाग, ललितपुर महानगरपालिका र स्थानीय समुदाय एकजुट भएर खोकनाको द्रुतमार्ग रेखांकन परिमार्जन गर्ने, परम्परागत तेल उद्योगलाई पुनरुत्थान गर्ने र मौलिक बस्तीको संरक्षण गर्ने हो भने खोकनालाई विश्व सम्पदा सूचीमा पूर्ण रूपमा दर्ता गराउन सम्भव छ। ओझेलमा पारिएको यो इतिहासलाई जगाउन अब ढिला गर्नु हुँदैन