नेपालमा गुरुपूजाको चलन

रञ्जना श्रेष्ठ

गुरुपूजा भनेको गुरुको सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण परम्परा हो। यो विभिन्न धर्म र संस्कृतिमा फरक-फरक तरिकाले मनाइन्छ, तर यसको मूल भाव भने एउटै रहन्छ: जसले हामीलाई ज्ञान, मार्गदर्शन र सकारात्मक प्रभाव दिएका छन्, उनीहरूप्रति आभार व्यक्त गर्नु।

गुरु को हुन्?

गुरु भन्नाले विद्यालय वा कलेजका शिक्षक मात्रै होइनन्। गुरुको अर्थ अझ व्यापक हुन्छ। जसले हामीलाई अज्ञानरूपी अन्धकारबाट ज्ञानको ज्योति प्रदान गर्छन्, सही मार्ग देखाउँछन्, र जीवनमा अगाडि बढ्न मद्दत गर्छन्, ती सबै गुरु हुन्। यसमा निम्न व्यक्तिहरू पर्दछन्:

• माता-पिता: उहाँहरू हाम्रा प्रथम गुरु हुन्, जसले हामीलाई जीवनको सुरुवातदेखि नै सिकाउँछन्।
• शिक्षक/आचार्य: जसले औपचारिक शिक्षा दिन्छन्।
• आध्यात्मिक गुरु: जसले धर्म, दर्शन र आध्यात्मिक ज्ञान दिन्छन्।
• बडा-बडी: उमेर, ज्ञान र अनुभवले हामीभन्दा अगाडि रहेका व्यक्तिहरू जसबाट हामीले केही सिक्न सक्छौँ।
• प्रकृति: प्रकृति स्वयं पनि एक ठूलो गुरु हो, जसले हामीलाई जीवनका अनेक पाठहरू सिकाउँछ।

गुरुपूजाको महत्त्व

गुरुपूजाको महत्त्व धेरै पक्षमा रहेको छ:

• ज्ञानप्रतिको सम्मान: गुरुपूजा ज्ञानप्रतिको सम्मान हो। यसले ज्ञानलाई उच्च महत्त्व दिने र यसको प्राप्तिमा सहयोग गर्ने व्यक्तिहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने संस्कारको विकास गर्छ।
• विनम्रता र कृतज्ञता: यसले मानिसमा विनम्रता र कृतज्ञताको भावना बढाउँछ। जसले हामीलाई केही दिएका छन्, उनीहरूप्रति सम्मान व्यक्त गर्नुले हाम्रो चरित्रलाई अझ राम्रो बनाउँछ।
• संस्कारको विकास: गुरुपूजाले सामाजिक र नैतिक संस्कारको विकास गर्छ। यसले शिष्यलाई गुरुप्रतिको कर्तव्य र आदर सिकाउँछ।
• आत्मिक उन्नति: गुरुको मार्गदर्शनले व्यक्तिलाई आत्मिक र नैतिक रूपमा उन्नत बनाउन मद्दत गर्छ। गुरुको आशीर्वाद र प्रेरणाले जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा मिल्छ।
• ज्ञानको निरन्तरता: गुरुपूजाले ज्ञानको परम्परालाई निरन्तरता दिन प्रोत्साहन गर्छ, जसले गर्दा पुस्ता-पुस्तासम्म ज्ञान हस्तान्तरण भइरहन्छ।

गुरुपूजा कसरी गरिन्छ?

गुरुपूजा गर्ने तरिकाहरू संस्कृति र परम्पराअनुसार फरक-फरक हुन सक्छन्। सामान्यतया, यसमा निम्न कुराहरू समावेश हुन्छन्:

• सम्मान र आदर: गुरुलाई सम्मानपूर्वक अभिवादन गर्ने, उहाँका कुराहरू सुन्ने र उहाँको निर्देशनको पालना गर्ने।
• प्रणाम र चरण स्पर्श: गुरुको पाउमा ढोग्ने (चरण स्पर्श गर्ने) परम्पराले विनम्रता र आदरभाव प्रकट गर्छ।
• भेटी र उपहार: गुरुलाई फूल, फलफूल, वस्त्र, वा यथाशक्ति दक्षिणा (भेटी) चढाउने गरिन्छ। यो धनको भन्दा पनि श्रद्धाको प्रतीक हो।
• पूजा-आराधना: कतिपय अवस्थामा गुरुको मूर्ति वा तस्वीर स्थापना गरी धूप, दीप, चन्दन, फूलले पूजा गर्ने गरिन्छ।
• सेवासुश्रुषा: गुरुको व्यक्तिगत सेवा गर्ने, उहाँका आवश्यकताहरू पूरा गर्ने र उहाँको हेरचाह गर्ने।
• वचन पालन: गुरुले दिएका शिक्षा र उपदेशहरूलाई जीवनमा उतार्ने र त्यसको पालना गर्ने नै सबैभन्दा ठूलो गुरुपूजा हो।

नेपालमा गुरुपूजाको चलन

नेपालमा गुरुपूजाको परम्परा वैदिक सनातन धर्म र बौद्ध धर्म दुवैमा गहिरो रूपमा जरा गाडेको छ।

• असार पूर्णिमा (गुरु पूर्णिमा): नेपालमा असार शुक्ल पूर्णिमालाई गुरु पूर्णिमा को रूपमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। यो दिन वेदव्यासको जन्मजयन्ती पनि हो, जसलाई हिन्दू धर्मका एक महान् गुरु मानिन्छ। यस दिन विद्यार्थीहरू आफ्ना गुरुहरूको घरमा गएर वा विद्यालय/शिक्षण संस्थाहरूमा गुरुहरूको सम्मानमा विशेष कार्यक्रम आयोजना गरी पूजा गर्छन्।
• बौद्ध धर्ममा गुरुपूजा: बौद्ध धर्ममा पनि गुरुको महत्त्व अतुलनीय छ। असार पूर्णिमा लाई बौद्ध धर्ममा भगवान बुद्धले सारनाथमा पहिलो धर्मदेशना (धर्मचक्र प्रवर्तन) दिएको दिनका रूपमा पनि मनाइन्छ। यस दिनदेखि नै बौद्ध भिक्षुहरूका लागि वर्षावास (तीन महिनाको एकान्त बसाइ) सुरु हुन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले भगवान बुद्धलाई आफ्नो परम गुरु मान्छन् र उहाँको शिक्षा तथा दर्शनको पालना गर्छन्। तिब्बती बौद्ध परम्परामा वज्र गुरु जप जस्ता मन्त्रको जप गरेर पनि गुरु रिन्पोछे (पद्मसम्भव) लगायत गुरुहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गरिन्छ। गुरुपूजा केवल एक दिन गरिने कर्मकाण्ड नभई, जीवनभर गुरुप्रति श्रद्धा, आदर र कृतज्ञता कायम राख्ने एक निरन्तर प्रक्रिया हो। यसले हामीलाई सधैँ ज्ञानको खोजीमा रहन र सकारात्मक मार्गमा अगाडि बढ्न प्रेरणा दिन्छ।