दक्षिणी ध्रुवको बरफमा भेटियो ब्रह्माण्डको रहस्य, वैज्ञानिक फ्रान्सिस हाल्सनलाई नोबेल पुरस्कार

दक्षिणी ध्रुवको बरफमा बनाइएको ‘आइसक्यूब’ वेधशालाबाट सुदूर ब्रह्माण्डका उच्च ऊर्जायुक्त न्यूट्रिनो पहिचान

काठमाडौं । अन्तरिक्षमा उत्पन्न हुने उच्च ऊर्जायुक्त न्यूट्रिनो पत्ता लगाउने वैज्ञानिक फ्रान्सिस हाल्सनलाई सन् २०२६ को भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिने भएको छ।

बेल्जियममा जन्मिएका र अमेरिकामा प्राध्यापन गर्दै आएका हाल्सनलाई ‘आइसक्यूब न्यूट्रिनो अब्जर्भेटरी’ स्थापना गर्न निर्णायक योगदान पुर्‍याएको तथा अन्तरिक्षबाट आएका उच्च ऊर्जायुक्त न्यूट्रिनो पत्ता लगाउने अनुसन्धानको आधार तयार गरेको भन्दै नोबेल पुरस्कार प्रदान गर्न लागिएको हो।

नोबेल समितिका अनुसार हाल्सनको योगदानले ब्रह्माण्डको अध्ययन गर्ने विज्ञानमा नयाँ अध्याय थपेको छ। परम्परागत रूपमा प्रकाश तथा अन्य विद्युत्चुम्बकीय विकिरणको अध्ययन गर्दै आएको खगोल विज्ञानलाई न्यूट्रिनोको माध्यमबाट ब्रह्माण्ड नियाल्ने नयाँ दिशातर्फ अघि बढाउन उनको अनुसन्धान महत्वपूर्ण मानिएको छ।

दक्षिणी ध्रुवको बरफभित्र अन्तरिक्षको खोज

न्यूट्रिनो अत्यन्तै साना र विद्युतीय आवेशरहित कण हुन्। यिनीहरू पदार्थसँग निकै कम अन्तरक्रिया गर्ने भएकाले ठूलो मात्रामा पदार्थ पार गरेर पनि आफ्नो यात्रा जारी राख्न सक्छन्।

यही विशेषताका कारण ब्रह्माण्डका अत्यन्त शक्तिशाली स्रोतबाट उत्पन्न हुने न्यूट्रिनोले पृथ्वीमा रहेका वैज्ञानिकलाई ती स्रोतबारे नयाँ जानकारी दिन सक्छन्।

हाल्सनको अवधारणा पृथ्वीको दक्षिणी ध्रुवमा रहेको विशाल बरफको तहलाई नै न्यूट्रिनो पत्ता लगाउने उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्ने थियो।

त्यही अवधारणाको आधारमा आइसक्यूब न्यूट्रिनो अब्जर्भेटरी निर्माण गरिएको हो।

अमेरिकाको नेसनल साइन्स फाउन्डेसनसँग सम्बन्धित यस विशाल वैज्ञानिक प्रयोगशालामा दक्षिणी ध्रुवको बरफभित्र ठूलो गहिराइमा संवेदनशील डिटेक्टरहरू जडान गरिएका छन्। ती उपकरणले न्यूट्रिनोले बरफसँग अन्तरक्रिया गर्दा उत्पन्न हुने संकेत पहिचान गर्छन्।

यसरी पृथ्वीको दक्षिणी ध्रुवमा रहेको बरफ ब्रह्माण्डबाट आउने अदृश्य कणहरूको अध्ययन गर्ने विशाल ‘दूरबिन’ जस्तै बनेको छ।

प्रकाशले देखाउन नसकेको ब्रह्माण्ड

खगोल विज्ञानमा लामो समयसम्म ब्रह्माण्डको अध्ययन मुख्यतः प्रकाश र अन्य विद्युत्चुम्बकीय तरंगको माध्यमबाट हुँदै आएको थियो।

तर न्यूट्रिनोले वैज्ञानिकलाई ब्रह्माण्ड हेर्ने फरक माध्यम दिएको छ।

प्रकाश विभिन्न पदार्थ तथा अन्तरिक्षीय प्रक्रियाबाट अवरुद्ध वा परिवर्तन हुन सक्छ। न्यूट्रिनो भने पदार्थसँग अत्यन्त कमजोर अन्तरक्रिया गर्ने भएकाले आफ्नो स्रोतबाट लगभग सीधा यात्रा गर्दै पृथ्वीसम्म आइपुग्न सक्छन्।

यसले वैज्ञानिकलाई ब्ल्याक होल, सुपरनोभा तथा अत्यन्त शक्तिशाली अन्तरिक्षीय घटनाहरूजस्ता ब्रह्माण्डका रहस्यमय स्रोतको अध्ययन गर्ने नयाँ अवसर प्रदान गरेको छ।

यही कारण नोबेल समितिले हाल्सनको योगदानलाई ‘नयाँ प्रकारको अन्तरिक्ष विज्ञान’ को आधार निर्माण गर्ने कामका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

१ करोड १० लाख स्वीडिश क्रोनर पुरस्कार

नोबेल पुरस्कारसँगै हाल्सनले १ करोड १० लाख स्वीडिश क्रोनर नगद पुरस्कार तथा पदक प्राप्त गर्नेछन्। यो रकम करिब ८ लाख ७० हजार पाउन्ड बराबर हुन्छ।

सन् २०२६ सम्म भौतिकशास्तरतर्फ १२० पटक नोबेल पुरस्कार घोषणा भइसकेको छ।

भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार स्वीडेनको राजधानी स्टकहोमस्थित रोयल स्वीडिश एकेडेमी अफ साइन्सेसले प्रदान गर्छ।

नोबेल पुरस्कारअन्तर्गत यस वर्षका अन्य विधाका विजेताको घोषणा पनि क्रमशः हुँदै जानेछ। बुधवार रसायनशास्त्र, बिहीवार साहित्य र शुक्रवार शान्तितर्फको पुरस्कार घोषणा हुने कार्यक्रम छ। अर्थशास्त्रतर्फको पुरस्कार भने आगामी सोमवार घोषणा गरिनेछ।

ब्रह्माण्ड बुझ्ने नयाँ बाटो

न्यूट्रिनो आफैँमा नयाँ खोज भने होइन। वैज्ञानिकहरूले दशकौँदेखि यी कणको अध्ययन गर्दै आएका छन्। तर अन्तरिक्षका अत्यन्त शक्तिशाली स्रोतबाट उत्पन्न उच्च ऊर्जायुक्त न्यूट्रिनोलाई पहिचान गरेर तिनको स्रोतसम्म पुग्ने सम्भावनाले खगोल विज्ञानमा नयाँ ढोका खोलेको छ।

आइसक्यूब वेधशालाले संकलन गर्ने तथ्यांकमार्फत वैज्ञानिकहरूले पृथ्वीबाट अत्यन्त टाढा रहेका ब्रह्माण्डीय घटनाहरूको अध्ययन गर्न सक्छन्।

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नको उत्तर खोज्ने बाटो खोल्छ—हामीले आँखाले देख्न नसक्ने ब्रह्माण्डलाई अरू कुन माध्यमबाट बुझ्न सक्छौँ?

फ्रान्सिस हाल्सनको अनुसन्धानले त्यसको एउटा महत्वपूर्ण उत्तर दिएको छ—न्यूट्रिनोमार्फत।

दक्षिणी ध्रुवको बरफभित्र लुकेका संवेदनशील उपकरणले समातेका ती अत्यन्त सूक्ष्म संकेतले अब मानवलाई ब्रह्माण्डको अझ गहिरो रहस्यतर्फ डोर्‍याइरहेका छन्।