घर गुम्यो, तर स्मृति नमेटियोस्

त्रिशूली बजारसँग जोडिएको जीवन, परिवार र इतिहास जोगाउन विपद्पीडित प्रकाश जोशीको आग्रह

त्रिशूली, नुवाकोट ।
विनाशकारी भोटेकोशी बाढीले त्रिशूली बजारका धेरै परिवारको घर, सम्पत्ति र जीविकोपार्जन मात्र बगाएन, उनीहरूको जीवनसँग गाँसिएका अनगिन्ती सम्झनाहरू पनि तहसनहस बनाइदियो। कसैका लागि त्यो घर थियो, कसैका लागि व्यवसाय, कसैका लागि पुस्तौँदेखि जोडिएको थातथलो। तर केही परिवारका लागि त्यो भूमि उनीहरूको सम्पूर्ण पारिवारिक इतिहासको साक्षी थियो।

त्यही इतिहाससँग जोडिएको एउटा मार्मिक आवाज हो—विदुर नगरपालिका–१, त्रिशूली बजारका प्रकाश जोशीको।

भोटेकोशी बाढीबाट प्रत्यक्ष प्रभावित जोशीले आफ्ना परिवारजन, घर, सम्पत्ति र व्यवसाय गुमाएका छन्। तर उनी राज्यसँग आफ्नो पुरानो घर वा गुमेको सम्पत्ति जस्ताको तस्तै फिर्ता मागिरहेका छैनन्। उनको आग्रह फरक छ—मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारियोस्, तर उनीहरूको स्मृति र इतिहास मेटिन नदिइयोस्।

जोशीका लागि त्रिशूली बजार केवल एउटा बस्ती वा व्यापारिक केन्द्र थिएन। त्यो उनको परिवारको जीवनयात्रा थियो। त्यहीँ उनका छोराहरू जन्मिए, त्यहीँ हुर्किए। त्यही भूमिमा उनले आफ्ना आमाबुबाको काख र आशीर्वाद पाए। विवाह, चाडपर्व, पारिवारिक जमघट, सुख–दुःख र जीवनका अनगिन्ती क्षणहरू त्यही ठाउँसँग जोडिए।

आज तीमध्ये धेरै प्रियजन उनीसँग छैनन्। तर उनीहरूको सम्झना अझै त्यही भूमिमा बाँचेको जोशी बताउँछन्।

बाढीले भौतिक संरचना मात्र भत्काएन, उनको परिवारसँग जोडिएको जीवनको एउटा अध्याय नै च्यातिदियो। घरका भित्ताहरू, कोठाहरू, आँगन र वरपरका संरचनाहरू हराए पनि त्यहाँ बितेका वर्षहरू उनको स्मृतिबाट मेटिएका छैनन्।

त्यसैले पुनर्स्थापनाको बहसमा जोशी एउटा मानवीय पक्ष जोड्न चाहन्छन्—जोखिमयुक्त स्थानमा फेरि बस्ती बसाउनु हुँदैन, तर सुरक्षित पुनर्स्थापनाको अर्थ विगतसँग पूर्ण सम्बन्ध विच्छेद हुनु पनि होइन।

‘जग्गा मात्र होइन, हाम्रो इतिहास हो’

जोशीको दृष्टिमा निजी घडेरीको मूल्य केवल त्यसको बजार मूल्यमा सीमित छैन। त्यो उनको परिवारको इतिहास बोकेको ठाउँ हो।

सरकारले जोखिम मूल्याङ्कनका आधारमा पुरानै स्थानमा घर बनाउन नमिल्ने निर्णय गरे पनि, जोखिम नबढ्ने र सार्वजनिक सुरक्षामा असर नपर्ने अवस्थामा स्मृति संरक्षणका लागि केही संरचना बनाउन पाउने व्यवस्था हुनुपर्ने उनको माग छ।

स्मृति पार्क, स्मृति स्तम्भ, सालिक, वृक्षारोपण वा परिवारको नाममा सानो स्मृति संरचना—यस्ता माध्यमबाट दिवंगत आफन्त र बितेको जीवनको सम्झना जोगाउन सकिने उनको धारणा छ।

यसको अर्थ पुरानै जोखिमपूर्ण ठाउँमा पुनः बस्ती बसाउनु होइन। बरु ‘घर सार्ने, तर स्मृति नमेट्ने’ नीति आवश्यक रहेको उनको आग्रह हो।

बाढीले परिवार खोस्यो, तर साहस खोस्न सकेन

जोशीको कथाको अर्को पक्ष उनको आत्मनिर्भर बन्ने अडान हो।

उनका अनुसार महाविपत्तिले उनलाई पूर्ण रूपमा शून्यमा पुर्‍याए पनि उनले अहिलेसम्म कुनै राहत सुविधा लिएका छैनन्। व्यक्तिगत रूपमा राज्यबाट राहत नलिएर आफ्नै प्रयासमा नयाँ जीवन सुरु गर्न तयार रहेको उनी बताउँछन्।

हिजो त्रिशूली बजारलाई व्यवस्थित र समृद्ध बनाउन लागिपर्ने व्यक्तिमध्ये आफू पनि एक रहेको उनको भनाइ छ। बजारको कला, संस्कृति र सामाजिक जीवन जोगाउनुपर्ने पक्षमा पनि आफूले निरन्तर आवाज उठाउँदै आएको उनी सम्झन्छन्।

महाभूकम्प होस् वा कोभिड–१९ को कठिन समय—आफ्नो क्षमताअनुसार समुदायका लागि योगदान गरेको स्मरण गर्दै जोशी भन्छन्, विपद्ले आफ्नो सम्पत्ति र परिवार खोसे पनि आफ्नो हिम्मत र साहस खोस्न नसकेको उनको विश्वास छ।

त्यसैले उनी सुरक्षित स्थानमा नयाँ जीवन सुरु गर्न तयार छन्।

तर त्यसका लागि एउटा शर्तजस्तै उनको भावनात्मक आग्रह छ—पुरानो जीवनको इतिहास भने मेटिनु हुँदैन।

पुनर्स्थापना केवल घर बनाउने विषय होइन

विपद्पछिको पुनर्स्थापनालाई प्रायः घर, जग्गा, सडक, पुल र भौतिक संरचनाको पुनर्निर्माणसँग जोडिन्छ। तर जोशीको मागले पुनर्स्थापनाको अर्को मानवीय पाटोलाई अगाडि ल्याएको छ।

एउटा घर भत्किँदा केवल एउटा संरचना नष्ट हुँदैन। त्यससँग परिवारको बाल्यकाल, विवाह, जन्म, मृत्यु, चाडपर्व, छिमेकीसँगको सम्बन्ध र पुस्तौँका सम्झनाहरू पनि जोडिएका हुन्छन्।

त्यसैले पुनर्स्थापनाको निर्णय गर्दा प्रभावित परिवारको भावनात्मक सम्बन्धलाई पनि विचार गर्नुपर्ने उनको आग्रह छ।

उनी सरकारसँग कुनै विशेष सुविधा वा अनुचित लाभ मागेको दाबी गर्दैनन्। बरु जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पुनः घर बनाउन नपर्ने कुरा स्वीकार गर्दै सुरक्षित पुनर्स्थापना गर्न र पुरानो ठाउँमा सम्भव भएसम्म स्मृति संरक्षण गर्न पाउने कानुनी तथा प्रशासनिक व्यवस्था गर्न आग्रह गर्छन्।

‘गुमेका मान्छे फर्काउन सकिँदैन, स्मृति त जोगाउन सकिन्छ’

जोशीका लागि सबैभन्दा ठूलो क्षति भौतिक सम्पत्तिको होइन, परिवारका सदस्यहरूको हो।

बाढीले गुमाएका आमाबुबा, श्रीमती, छोराछोरी तथा आफन्तहरू फर्काउन सकिँदैन। क्षतविक्षत भएको घर पनि पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन सम्भव नहुन सक्छ।

तर उनीहरूको सम्झनामा एउटा स्मृति स्थल बनाउन सकिन्छ भन्ने विश्वास जोशीमा छ।

त्यही कारण उनले प्रधानमन्त्री, गृहमन्त्री, प्रमुख जिल्ला अधिकारी र विदुर नगरपालिकाका प्रमुखलाई सम्बोधन गर्दै पुनर्स्थापनासम्बन्धी नीतिमा स्मृति संरक्षणको विषय समेट्न आग्रह गरेका छन्।

उनको मागमा सुरक्षित पुनर्स्थापना, निजी जग्गाको स्वामित्व र क्षतिपूर्तिबारे स्पष्ट व्यवस्था, स्मृति संरचना निर्माणको सम्भावना, पीडितको भावनात्मक अधिकारको सम्बोधन र पुनर्स्थापना योजनाअघि प्रभावित परिवारसँग प्रत्यक्ष परामर्श गर्नुपर्ने विषय समेटिएका छन्।

त्रिशूली बजारको एउटा परिवारको कथा, धेरै परिवारको साझा प्रश्न

प्रकाश जोशीको व्यक्तिगत कथा भए पनि यसले विपद्पछिको पुनर्स्थापनाबारे एउटा व्यापक प्रश्न उठाएको छ—विपद्बाट विस्थापित मानिसलाई कहाँ बसाल्ने मात्र होइन, उनीहरूको विगतलाई कसरी जोगाउने?

जोखिमयुक्त भूगोलमा मानिसलाई पुनः बसोबास गराउनु हुँदैन। तर मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्दा उनीहरूको थातथलो, पारिवारिक इतिहास र स्मृतिसँगको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा समाप्त गरिनुपर्छ भन्ने पनि आवश्यक छैन।

जोशीको आग्रह यही दुई पक्षबीच सन्तुलन खोज्ने प्रयास हो।

त्रिशूली बजारमा बाढीले माटो, ढुङ्गा र भग्नावशेष थुपारेको हुन सक्छ। धेरै घरका संरचना अब पहिलेका जस्ता नहोलान्। तर त्यहाँ बितेको जीवनको कथा भने भग्नावशेषसँगै हराउनुपर्ने छैन।

सायद पुनर्स्थापनाको मानवीय अर्थ यही हो—मानिसलाई जोखिमबाट जोगाउने, नयाँ ठाउँमा जीवन सुरु गर्ने अवसर दिने र उनीहरूको पुरानो जीवनको सम्मान पनि जोगाइदिने।

प्रकाश जोशीको आग्रहको सार पनि यही छ—

घर गुम्यो, तर आफ्ना मान्छेहरूको सम्झना गुम्न नदिइयोस्।
बस्ती सारियोस्, तर इतिहास नमेटियोस्।

बाढी अघि

बाढी पछि