आदरणीय धम्मवती गुरुमा: ९२ वर्षमा प्रवेश गर्दै एक- प्रेरणादायी जीवन यात्रा

रञ्जना श्रेष्ठ

-रञ्जना श्रेष्ठ/
आउँदो गुरु पूर्णिमाको पावन अवसरमा हामी सबैका आदरणीय, नेपालमा महिला शिक्षा र बुद्ध धर्मको पुनरुत्थानको प्रतीक धम्मावती गुरुमा ९२ वर्षमा प्रवेश गर्दै हुनुहुन्छ। उहाँको यो लामो र सार्थक जीवनयात्रा आफैँमा एउटा अनुपम गाथा हो, जसले अदम्य साहस, समर्पण र निस्वार्थ सेवाको उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।
सन् १९३४ मा ललितपुरमा गणेश कुमारी शाक्यको रूपमा जन्मनुभएकी धम्मावती गुरुमाले किशोरावस्थामै जुन कठोर यात्राको सुरुवात गर्नुभयो, त्यो नेपालको धार्मिक इतिहासमा सुनौलो अक्षरले लेखिएको छ। मात्र १४ वर्षको उमेरमा, तत्कालीन समयमा महिलाका लागि शिक्षाका सीमित अवसरहरूबीच, उहाँले बुद्ध धर्मको गहिरो अध्ययनका लागि नेपालबाट बर्मा (म्यानमार) सम्मको दुर्गम यात्रा तय गर्नुभयो। यो कुनै सामान्य यात्रा थिएन, बरु ज्ञानको प्यास र आध्यात्मिक खोजले भरिएको एक अविस्मरणीय आरोहण थियो।
बर्मामा १२ वर्षसम्म खेमाराम विहारमा थेरवाद त्रिपिटकको गहन अध्ययन गरी धम्माचरियको सर्वोच्च उपाधि हासिल गर्नु उहाँको बौद्धिक क्षमता र लगनशीलताको प्रमाण हो। यो उपाधि विदेशी महिलाका लागि त्यतिबेला बिरलै प्राप्त हुने उपलब्धि थियो। आफ्नो अध्ययन पूरा गरेपछि सन् १९६३ मा नेपाल फर्केर उहाँले धर्मकीर्ति विहारको स्थापना गर्नुभयो। यो विहार नेपालको पहिलो सक्रिय भिक्षुणी विहार मात्र नभई, महिलाहरूका लागि धार्मिक शिक्षा र सशक्तिकरणको एक गतिशील केन्द्र (Dynamic Learning Center) बन्यो। उहाँले भिक्षुणी विहारको परम्परागत अवधारणालाई शिक्षा र चेतना विस्तारको बृहत्तर मञ्चमा रूपान्तरण गर्नुभयो।
गुरुमा धम्मावतीले नेपालमा महिला शिक्षा र सशक्तिकरणमा अतुलनीय योगदान पुर्‍याउनुभएको छ। उहाँले अनगिन्ती युवतीहरूलाई भिक्षुणी बन्न प्रेरित गर्नुका साथै उनीहरूलाई उच्च शिक्षाका लागि विदेश पठाउनुभयो। स्वदेश फर्किएपछि उनीहरूलाई विभिन्न विहार र केन्द्रहरू स्थापना गर्न सहयोग गरी देशभर बौद्ध शिक्षाको विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो। उहाँले प्रौढ महिलाहरूका लागि साक्षरता कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गरी सामाजिक रूपान्मा पछि परेकाहरूलाई ज्ञानको ज्योति प्रदान गर्नुभयो।
उहाँ केवल एक शिक्षिका मात्र होइन, एक prolific लेखिका पनि हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाली र नेपाल भाषामा ५० भन्दा बढी पुस्तकहरू र ३०० भन्दा बढी पुस्तिका लेखेर वा अनुवाद गरेर बौद्ध दर्शनलाई सर्वसाधारणसम्म पुर्‍याउनुभएको छ। सन् १९७२ मा सुरु गर्नुभएको मासिक पत्रिका आजसम्म पनि निरन्तर प्रकाशित हुँदै आएको छ। सन् १९८८ मा लस एन्जलसमा पूर्ण भिक्षुणी दीक्षा प्राप्त गरी उहाँ आधुनिक नेपालमा पहिलो नेपाली भिक्षुणी बन्नुभयो, जसले नेपाली बौद्ध महिलाहरूको पहिचान र प्रतिष्ठालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍यायो।
गुरुमाको शिक्षा सरल र स्पष्ट छ: “शुद्ध मनले सुखी र असल जीवनतर्फ डोर्‍याउँछ।” उहाँले बौद्ध सिद्धान्तहरूलाई व्यवहारिक र बुझ्न योग्य तरिकाले प्रस्तुत गर्दै दया, करुणा र सकारात्मकताको सन्देश फैलाउनुभएको छ। उहाँले युवा भिक्षुणीहरूलाई बौद्ध अध्ययनका साथै आधुनिक शिक्षाको महत्वमा पनि उत्तिकै जोड दिनुहुन्छ।
उहाँको जीवन र विशेषगरी बर्मा यात्राको कथा ‘स्नेही छोरी’ नामक पुस्तकमा समेटिएको छ, जसको विभिन्न भाषाहरूमा अनुवाद भइसकेको छ। उहाँले आफ्नो जीवनभर पुर्‍याउनुभएको धार्मिक र परोपकारी कार्यका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा थुप्रै सम्मान र पुरस्कारहरू प्राप्त गर्नुभएको छ, जसमा सन् २०२४ मा प्राप्त ‘असाधारण बौद्ध महिला पुरस्कार’ पनि सामेल छ।

गुरुमाको जन्मोत्सवमा धर्मकीर्ति विहारमा सप्ताहव्यापी अभिधम्म पाठ आयोजना हुँदै

आदरणीय धम्मावती गुरुमाको ९२ औं जन्मोत्सवको पावन अवसर पारेर उहाँले स्थापना गर्नुभएको धर्मकीर्ति विहार, काठमाडौंमा सप्ताहव्यापी अभिधम्म पाठ आयोजना भइरहेको छ।
गुरुमाको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै, उहाँले बौद्ध धर्मको प्रचार-प्रसार र महिला शिक्षामा पुर्‍याउनुभएको अतुलनीय योगदानको कदरस्वरूप यो विशेष धार्मिक अनुष्ठानको आयोजना गरिएको हो। अभिधम्म पाठले बौद्ध दर्शनका गहिरा सैद्धान्तिक पक्षहरूलाई उजागर गर्दछ र यसले सहभागीहरूलाई मानसिक शान्ति तथा आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गर्न मद्दत पुर्‍याउने विश्वास लिइएको छ।
यस सप्ताहव्यापी अभिधम्म पाठमा सहभागी भई पुण्य कमाउन र गुरुमाप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्न सम्पूर्ण बौद्ध उपासक-उपासिका तथा श्रद्धालु भक्तजनहरूलाई धर्मकीर्ति विहारले हार्दिक आह्वान गरेको छ।
आदरणीय धम्मावती गुरुमाको ९२ औं वर्ष प्रवेशको यो सुखद अवसरमा, उहाँको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र हामी सबैलाई अझै धेरै वर्षसम्म उहाँको ज्ञान र प्रेरणा प्राप्त भइरहोस् भन्ने हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछौं। उहाँको जीवन हामी सबैका लागि प्रेरणाको  स्रोत हो।