नेपाली सर्जकहरू:  अन्त्यमा चन्दा उठाउन किन बाध्य हुन्छन्?

-रन्जना श्रेष्ठ

नेपाली साहित्य, कला र सङ्गीतलाई आफ्नो जीवन समर्पण गरेका कैयौँ मूर्धन्य सर्जकहरूले जीवनमा गम्भीर रोग लागेपछि उपचारका लागि जनतासँग हात फैलाउनुपर्ने दुःखद नियति भोग्दै आएका छन्। यो कुनै एउटा व्यक्तिको समस्या नभएर नेपाली समाज, राज्य र कला क्षेत्रकै संरचनागत कमजोरीको परिणाम हो।

१. सर्जकको ‘पेशा’ र आर्थिक असुरक्षा

अधिकांश सर्जकहरूले कला र साहित्यलाई व्यवसायीकरण गर्न सक्दैनन्। नेपालमा साहित्य र कलाको बजार सानो छ, जसले गर्दा:

न्यून रोयल्टी: पुस्तक बिक्री वा कला प्रदर्शनबाट आउने आम्दानी (रोयल्टी) अत्यन्तै कम हुन्छ, जसले दैनिक गुजारा धान्न पनि मुस्किल पर्छ।
न्युन पारिश्रमिक :कतिले त पारिश्रमिक पनि पाउदैनन् स्वयंसेवक भएर काम गर्छन् ।
जिन्दगीका स्वर्णिम क्षण यसरि बिताइसकेपछि समस्या आइपर्ने गरेको देखिन्छ ।
अस्थायी आम्दानी: धेरै सर्जकहरू पूर्णकालीन रूपमा साहित्य/कलामा मात्र नलागी अन्य सानोतिनो जागिर वा व्यवसायमा निर्भर हुन्छन्।
राज्यको बेवास्ता: कला र साहित्यलाई राज्यले दिने अनुदान वा पेन्सनको व्यवस्था एकदमै कमजोर र अपर्याप्त छ।

२. सामाजिक सुरक्षा र स्वास्थ्य बिमाको अभाव

नेपालमा कलाकार वा सर्जकका लागि कुनै भरपर्दो सामाजिक सुरक्षा कोष वा स्वास्थ्य बिमा योजना छैन।

स्वास्थ्य खर्च: गम्भीर रोगहरूको उपचार खर्च (जस्तै: क्यान्सर, मुटु, मिर्गौला) लाखौँमा हुन्छ, जुन सामान्य कलाकारको क्षमताभन्दा बाहिरको कुरा हो।
पेन्सनको व्यवस्था नहुनु: धेरैजसो सर्जकले सरकारी जागिर नखाने भएकाले उनीहरू पेन्सनबाट वञ्चित हुन्छन्।

३. ‘सर्जकको सम्मान’ काम लाग्दैन!

समाजले सर्जकलाई सम्मान र प्रशंसा त गर्छ, तर त्यो सम्मान आर्थिक सहायताको रूपमा रूपान्तरण हुन सक्दैन।

भाषण र पुरस्कारमा सीमित: राज्य र समाजले दिने पुरस्कार तथा सम्मानहरू एकमुष्ट रकममा सीमित हुन्छन्, जसले जीवनभरको स्वास्थ्य जोखिमको ग्यारेन्टी दिँदैन।
अन्तिम समयमा मात्रै चासो: जब सर्जक गम्भीर बिरामी पर्छन् र चन्दा उठ्न थाल्छ, तब मात्र राज्य वा ठूला संघसंस्थाहरूले चासो देखाउँछन्, जुन ढिलो भैसकेको हुन्छ।

४. आर्थिक संरचनाको कमजोरी

नेपालमा कला र साहित्य क्षेत्रलाई उद्योग को रूपमा विकास गर्न नसक्दा सर्जकहरू सधैँ जोखिममा रहन्छन्।

फिल्म/संगीतमा लगानीको सुरक्षा: चलचित्र वा गीत/संगीतमा लगानी गर्नेहरूले नाफा कमाउँछन्, तर सर्जक (कथाकार, गीतकार, लेखक) लाई त्यसको उचित प्रतिफल लामो समयसम्म मिल्दैन।

 समाधानका लागि आवश्यक कदमहरू

१. राज्यद्वारा कलाकार कल्याण कोष: सरकारले सबै विधाका वरिष्ठ तथा सक्रिय कलाकारहरूका लागि अनिवार्य स्वास्थ्य बिमा सहितको एक बलियो कलाकार कल्याण कोष स्थापना गर्नुपर्छ।  पेशागत कलाकारहरूलाई औपचारिक रूपमा सामाजिक सुरक्षा कोषमा आबद्ध गराई पेन्सन र औषधि उपचारको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। कला र साहित्यलाई उद्योगको मान्यता दिँदै रोयल्टी प्रणालीलाई अझ पारदर्शी र बलियो बनाउनुपर्छ। नेपाललाई आफ्नो सिर्जनाले धनी बनाउने सर्जकहरूले जीवनको अन्त्यमा गरिबीका कारण उपचार पाउन नसक्ने अवस्थाको अन्त्य गर्न राज्य र समाज दुवै संवेदनशील हुनु अपरिहार्य छ।