धार्मिक ऐतिहासिक रुपले जीवन्त इतुंबहा: म्युजियम पनि थपियो

काठमाडौँ / काठमाडौं उपत्यकाका महाविहारमध्य एक इतुंबाहाः अर्थात “भाष्करदेव संस्कारित केशचन्द्रकृत पारावत् महाविहार ऐतिहासिक विशेषता भएको प्रसिद्ध धार्मिक ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्व भएको जीवन्त महाविहार हो । यसलाई चलनचल्तीको भाषामा इतुंबाहाः भनिन्छ । यस जिवन्त बिहारमा आज शनिबारबाट एक पुरातात्विक म्युजियम संचालनमा आएको छ ।
२० वर्ष अगाडि नैं परिकल्पना गरिएको यो म्युजियम भाष्करदेव संंस्कारित केशचन्द्रवृत पारावत् महाविहार समाजको पहलमा करीब दुई वर्षदेखिको अथक प्रयासपछि तयार भएको हो । काठमाडौंको यस्तो पवित्र स्थानमा बनेको पहिलो इतुंबहा: म्युजियमको उद्घाटन बागमती प्रदेशका प्रदेश सभासदस्य शैलेन्द्र बज्राचार्य तथा काठमाडौँ महानगर पालिकाका पूर्व मेयर बिद्यासुन्दर शाक्यले संयुक्त रूपमा आज शनिवार गरेका थिए ।

इतुंबाहाः म्युजियम स्थापनाका लागि अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित रुविन म्युजियम आर्टले यस समाजसँग सहकार्य गरेको छ । इतुंबाहा समाजले गरेको यस म्युजियमको परिकल्पना लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयको म्युजिलियोजी एन्ड बुद्धिस्ट कलेक्सन प्रोग्रामसँग पनि सहकार्य गरेको हो ।
सन् १९९९ मा इतुम्बहाको आँग घरबाट हराएको पुष्पमालाले सुुुसज्जित अप्सरा (विद्याधर) अमेरिका पुगेको थियो । सन् २००३ मा रुवेन म्युजियमको सङ्ग्रहमा विद्याधर पनि थपियो । सामाजिक सञ्जालमार्फत् सतर्क गराउने मञ्च लस्ट आर्ट्समार्फत् रुवेन म्युजियम यस प्राचीन महत्व बोकेको सामाग्री विद्याधरको इतिहासबारे अवगत भए पछि रुवेनले तुरुन्तै यसको सत्यतथ्य बुझ्न अनुसन्धान गर्यो र विद्याधरलाई उसको पुरानै स्थान इतुम्बहालमा फिर्ता गर्न न्युयोर्कमा रहेको नेपाली वाणिज्य दुतावाससँग सहकार्य गरी विद्याधरलाई नेपाल फर्काएको समाज को भनाइ छ ।
रुविनले सामाजिक दायित्वअनुरुप इतुंबाहाः संरक्षण समाजसँग सिर्जनात्मक साझेदारी गर्ने उदेश्य संगै म्युजिय संचालन गर्ने परिकल्पनाको सुरुवात भएको समाजका पदाधिकारीहरुको भनाइ छ। यस म्युजिमको स्थापनामा लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका लेक्चरर स्वस्ति राजभण्डारी र उहाँका विद्यार्थीसम्मिलित टिमको पनि महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ ।
इतुंबाहाः म्युजियममा अहिले तीन ग्यालरीमा एक सयभन्दा बढी ऐतिहासिक सामाग्री प्रदर्शनमा राखिएको छ । विनष्ट हुने अवस्थामा भण्डारणमा रहेका यी पुरातात्विक महत्वको सामाग्री संग्रह गरी सकेसम्म पहिलेकै अवस्थमा ल्याएर अभिलेखीकरण गरिएको छ । यसै क्रममा पाँच सयभन्दा बढी पुरातात्विक सामाग्री पहिचान भए पनि हाललाई करीब एक सय पुरातात्विक सामग्री मात्र प्रदर्शनमा राखेको छ । दशकौँदेखि भण्डारमा थुप्रिएका सामाग्रीलाई नष्ट हुनबाट जोगाउन र यस्ता सामाग्रीको पहिचान गरी आगामी पुस्तालाई पनि सम्पदा संरक्षण बारे जानकारी गराउने उद्देश्य यस सङ्ग्रहालयको रहेको छ ।
यसैगरी समाजले , इतुंबाहाः म्युजियमको एउटा सेक्सनले ‘मूर्त सम्पदाको संरक्षणमा सामुहिक जिम्मेवारीः हराएको र फिर्ता भएको सम्पदा’ को पनि जानकारी र जनचेतना गराउने प्रयास गरेको छ ।
रुबेन संग्रहालय अमेरिकाको विवादस्पद संग्रहालय भएको भन्दै केहीले यस संग्रहालयको समेत विरोध गरेका थिए । तर स्थानीय गुथियारले कार्य सफलताका साथ अगाडि बढाइएको छ । यो म्युजियम काठमाडौंकै निम्ति नमूना हुने विस्वास गरिएको छ ।