नेवाः भाय्‌ शुद्ध गथे च्वयेगु ?

– पाैभाः साय्‌मि
नेवाः भाय् मद्वंक व पाय्‌छि जुइक ब्वने च्वये सयेके—
१. झीगु भासय् मूर्धन्य ट ठ ड ढ .. ( में थक्वय् थियाः पिज्वइगु न्वसः (pronunciation) व दन्त्य त थ द ध .. (में वाय् थियाः पिज्वइगु न्वसः) नितां मदु, झीगु मौलिक दन्तमूलीय न्वसः त थ द ध …. (में वाया हाय् थियाः पिज्वइगु न्वसः) जक दु । लिसें ‘श’ व ‘ष’ नं मदु, ‘स’ जक दु ।
२. झीगु मांभाय् नेवाःभाय् गथे न्ववाना अथे हे यानाः अःपुक च्वयेगु भाय् खः, छतानिता अपवाद त्वःताः !
३. सिन्हःफुति (ं), मिलाफुति (ँ), लिफुति (ः) व हलन्त ् (तुतिपाला), अले ह्रस्व दीर्घ इकार उकार छु खः ? गन तयेगु खः बांलाक थुइके ।
४. थौंया भाषावैज्ञानिक पहः व हिलासू अले झीगु न्ववायेगु मौलिक पहःकथं च्वये सयेके ! झीसं ह्रस्व न्ववायेथाय् ह्रस्व व दीर्घ न्ववायेथाय् दीर्घ हे च्वये, अले बाग्वः आखः न्ववायेथाय् हलन्त (तुतिपाला) तये । गथे– जि व जी, सि व सी, नि व नी, काय्, म्ह्याय्, माय्, बाय् ।
५. सिन्हःफुति, लिफुति व दीर्घ ईकार ऊकार झीगु भासय् दीर्घ (ताहाः न्वसः) खः, ल्यंगु मेगु ह्रस्व (चिहाः न्वसः) खः । सिन्हःफुति व मिलाफुतिया न्वसः न्हासं पिदनीसा मेगु म्हुतुं पिदनी । गथेकि– कँ/कं/कः, किँ/किं, कु/कू/कुँ/कुं, खँ/खं/खः, खिँ/खिं, खु /खू/खुँ/खुं, सा/साः, चा/चाः, ला/लाः, सँ/सं/सि/सिँ/सिं/से/सेँ/सें । थुपिं फुक्क आखःग्वःया थी थी हे अर्थ व न्वसः दु ।
६. सिन्हःफुति व लिफुति अले दीर्घ ईकार ऊकार निथी छथासं गुबले च्वनी मखु, छाय् धाःसा अपिं थः हे दीर्घ खः । गथेकि– सीँ, सीं, सीः, सिः, कूँ, कूं गुबलें च्वये मज्यू, सिँ, सिं, सी, कुँ, कू, कुं जक च्वयेगु खः ।
७. सिन्हःफुति, लिफुति, ताहाः न्वसः पिदनीगु व तुतिपाला दुथाय् न्ह्याबलें छगः आखः सुलाच्वंगु दइ । गथेकि– लं (लन), कं (कँथ), पं (पँथ), लः (लख), सः (सल), जः (जल), पौ (पति/पलि), भौ (भति/भलि), सौ (सलि), धौ (धलि), म्ह्याय् (म्ह्याच), माय् (मास), बाय् (बास), ल्वय् (ल्वच) ।
८. झीगु थःगु मौलिक न्वसःकथं चिनाआखः हे च्वये, एकार ओकार मखु । क्य (Kya) व के (Ke), ख्य (Khya) व खे (Khe), क्व (Kwa) व को (Ko), ख्व (Khwa) व खो (Kho) व हे न्वसः मखु, झीगु न्ववायेगु पहःकथं चिंकाः क्य, ख्य, क्व ख्व हे च्वये । तर यासु (क्रिया) खँग्वःया ल्यूने धाःसा एकार हे च्वये । गथेकि– याके, स्वके, धायेके, च्वने, वने, धाये, स्वये, काये ।
९. खँग्वः (शब्द) गन स्वायेगु गन मस्वायेगु धयागु खँय् नं छता निता खँ सीके माः । विभक्ति व विभक्ति प्रत्यय थें जाःगु खँग्वः न्ह्याबलें स्वानाः हे च्वयेमाः । गथे वयात, वयाके, उखेपाखे । थन ‘वयात’ च्वयेबलय् स्वाइ, ‘वं यात’ धायेबलय् ‘यात’ स्वाये मज्यू, छाय्‌धाःसा थन ‘यात’ क्रिया खः । तर अव्यय, निपात खँग्वःत गथेकि– ग्व, जक, व, नं, ला, रे, हे, सा थें ज्याःगु खँग्वः गुबलें नं स्वाये मज्यू ।
१०. थुजाःगु निता प्यता खँ वाः चायेकल धाःसा झीगु मांभाय् नेवाःभाय् मद्वंक पाय्‌छि जुइक अःपुक हे च्वये फइ ।