पशुपतिको मूर्ति र पाहां चह्रेको देवता

चित्र १                                                                                                                                                    लिच्छविकालको त्यस्तो प्रस्तर मूर्ति पशुपति आर्यघाट नजीकै पूलनिर प्राप्त भएको छ (चित्र २)। त्यसैमा कुंदिएको शिलालेखमा ती देवताको नाम पार्थिव शिला “भूइंभित्रको ढुङ्गे प्रतिमा” भनेर लेखिएको छ । यिनै देवताको मूर्ति अंशुवर्मा आदि लिच्छवि राजाहरूका बिभिन्न मुद्राहरूमा पनि फूलको पातले घेरेर देखाइएका छन् (चित्र ३)। तर त्यहां लिच्छविकालकै अक्षरमा ती देवताको नाम पशुपति भनेर परिचय दिइएको छ । अनौठो कुरो के छ भने पशुपति भने पछि शिवलिङ्ग र जलहरि देखाइनुपर्ने हो । तर ती मुद्राहरूमा त्यस्तो कतै देखिंदैन । त्यसैले सबभन्दा पुरानो पशुपतिको मूर्ति शिवलिङ्गको रूपमा थिएन पाहां चह्रेको दिन पूजा गरिने देवता जस्तै थियो भनेर स्पष्टतया बुझ्न सकिन्छ ।