तिब्बती बौद्ध धर्मका निकाय(परम्परा)हरू

रन्जना श्रेष्ठ 
तिब्बती बौद्ध धर्ममा विभिन्न प्रमुख निकाय(परम्परा)हरू छन्, जसले आ-आफ्ना विशेष दार्शनिक दृष्टिकोण, अभ्यास, र ऐतिहासिक विकासलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। सामान्यत: यी निकाय(परम्परा)हरूलाई “चार प्रमुख निकाय(परम्परा)हरू” भनिन्छ। साथै, केही उपनिकाय(परम्परा)हरू र सम्बन्धित निकाय(परम्परा)हरू पनि छन्। यहाँ तिब्बती बौद्ध धर्मका परम्पराहरूको संक्षेपमा वर्णन गरिएको छ:
१ निङमा (पुरानो परम्परा)
उत्पत्ति: ८औं शताब्दीमा गुरु पद्मसंभव (गुरु रिन्पोछे) द्वारा स्थापित, यो तिब्बती बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो परम्परा हो।
मुख्य ध्यान: “द्जोगचेन” (महासिद्धान्त) अभ्यास, जसले मनको स्वाभाविक प्रकृतिलाई बुझ्ने कुरामा जोड दिन्छ।
विशेषता:
तेर्मा(गुप्त शिक्षा)का रुपमा चिन्तनका ग्रन्थहरू खोज्ने परम्परा हो।
यसमा प्रारम्भिक भारतीय बौद्ध शिक्षा र वज्रयान अभ्यासहरूको मिश्रण रहेको पाइन्छ्।
प्रमुख गुम्बाहरू: मिन्ड्रोलिङ र पाल्युल।

२. काग्यु (मौखिक परम्परा)
उत्पत्ति: काग्यु ११औं शताब्दीमा मार्पा लोछावा र उनका शिष्य मिलारेपाद्वारा प्रचारमा ल्याएको निकाय हो ।
उपनिकाय(परम्परा):
कर्मा काग्यु (कर्मापा परम्पराको लागि प्रसिद्ध)।
द्रिकुङ काग्यु, द्रुक्पा काग्यु आदि।
मुख्य ध्यान: “महामुद्रा” ध्यान र नारोपाका छ योगहरूको अभ्यास।
विशेषता:
गुरु-शिष्य परम्परामा मौखिक रूपमा शिक्षा तहगत रुपमा अटुट रुपमा दिंदै जाने गरिन्छ ।
ध्यान अभ्यासमा बढी जोड दिइन्छ्।
प्रमुख गुम्बाहरुहरू: त्सुर्पु (कर्मा काग्यु), द्रिकुङ थिल (द्रिकुङ काग्यु)।

३ साक्या (धूसर भूमि) निकाय(परम्परा)
उत्पत्ति: साक्या निकाय(परम्परा) ११औं शताब्दीमा खोन कोनचोक ग्याल्पोद्वारा स्थापित निकाय हो ।
मुख्य ध्यान: “लाम्द्रे” (मार्ग र यसको फल) प्रणालीमा केन्दृत ।
विशेषता:
यस निकायको मूलभूत कुरा अध्ययन, तर्कशास्त्र, र तान्त्रिक अभ्यासको संयोजन हो ।
यसको नेतृत्व खोन परिवारमा वंशानुगत रूपमा हस्तान्तरण हुने परम्परा रहेको छ जुन अध्यावधी छ।
प्रमुख व्यक्तित्वहरू: साक्या पण्डित, चोग्याल फग्पा।
प्रमुख गुम्बाहरू: साक्या गुम्बा।

४ .गेलुग (सदाचार परम्परा)
उत्पत्ति:
गेलुग परम्परा १३५७–१४१९ को समयमा जे छोंखापा द्वारा स्थापित गरिएको थियो।
मुख्य ध्यान: “लामरिम” (मार्गका चरणहरू) र विनय (भिक्षु अनुशासन)मा यो निकाय केन्दृत रहेको छ ।
विशेषता:
यस परम्परामा अध्ययन र अनुशासनमा जोड दिइन्छ ।
यो परम्परा दलाई लामासँग सम्बन्धित छ।
प्रमुख गुम्बाहरू: गन्देन, सेरा, र ड्रेपुङ।
अन्य महत्वपूर्ण परम्पराहरू:
जोङाङ: “शेन्तोङ” दर्शन र कालचक्र तन्त्र अभ्यासको लागि यो निकाय प्रसिद्ध छ।
बोन: तिब्बतको बौद्ध धर्मभन्दा पहिलाको धार्मिक परम्पराहो । यसले बौद्ध धर्मको प्रभावलाई समेटेको भएपनि आफ्नै विशिष्ट अभ्यास र दृष्टिकोण राख्दछ।
यी सबै परम्पराहरू एकआपसमा अन्तरसम्बन्धित छन्, र गुरुहरू प्राय: विभिन्न परम्पराका शिक्षाहरू अध्ययन गर्छन्। यसले तिब्बती बौद्ध धर्मलाई विविधतापूर्ण र समृद्ध बनाएको छ।