भेरीमा बगेरको प्रेमको अंकुर

दीपक विश्वकर्मा 

सामाजिक कानुनको रुपमा खडा गरिएको जात ब्यवस्था कालान्तरमा संस्कृति बन्न पुग्यो । यो संस्कृति पछि सामाजिक हैकमको माध्यम बन्यो । राज्यसत्ता जहिल्यै शक्तिको हातमा केन्द्रित हुन्छ । शक्ति जहिलेपनि आफ्नो पक्षधरतामा टिकेको हुन्छ । सोही पक्षले आफ्नो सामाजिक स्रोत माथिको पकडलाई चिरस्थायी बनाएर राख्न विविध सामाजिक इकाईहरुको गठन गर्दछ । राजनीतिकशास्त्रमा ती इकाइहरुलाई एजेन्सी भनिन्छ । यी इकाइहरुमा धर्म, कानुन, रीतिरिवाज, सेना, पुलिस, प्रशासन आदि पर्दछन् ।
जब कुनै परम्परा संस्कृति बन्दछ, त्यसको परिवर्तन हुन लामो समय लाग्दछ । बाहुनको आगनको डिलमा गएर बस्नु, क्षेत्रीको घरमा गएर खाएको भाँडा माझ्नु, दमाई कामीको भान्सामा प्रवेश गर्न नसक्नु संस्कृतिका रुप हुन् ।
यस किसिमको संस्कृतिको निर्माणकाल हजारौ वर्षको रहेको छ । केही विद्धानहरुको तर्क छ, मनुस्मृतिमा कार्य विभाजन मात्र छ । तर त्यसमा जात ब्यवस्था छैन । फल्ना जातिले फल्नै काम गर्नु पर्छ भन्ने लेखिएको छैन । अध्येताहरु भन्छन्, विश्वामित्रको असली रामायाणमा सम्बुकको प्रसंग नै छैन । पछि कर्मकाण्डी ब्रह्माणहरुले आफ्नो स्वार्थलाई स्थापित गर्न सम्बुकको काल्पनिकी खडा गरे र कर्मबीरहरुलाई बौद्धिकताको क्षेत्रबाट अलग गरे ।
यिनै बहिष्करण, अलगावको कारणले जातपातको पर्खाल खडा हुँदै गयो । १४ औ सताब्दीको जस्थितिको समाजब्यवस्था, बि.सं. १९१० को जंगबहादुर कुँवरको पहिलो मुलुकी ऐन र त्यसपछिका बन्दै गरेका सामाजिक प्रतिबन्धहरुले बिबाहजस्तो जैविक आवश्यकताको कुरालाई पनि जातमा परिणत गर्दै लगे । यसैको फलस्वरुप कसले को संग बिबाह गर्ने, को संग बिबाह ग¥यो भने कस्तो सजायँ हुने भन्ने कुराहरु कानुनको रुपमा आए । अन्तरजातीय बिबाह बिरुद्ध कठोर कानुनहरु बने । हो, तिनै कठोर कानुनहरु राजा महेन्द्रको नयाँ मुलुकी ऐन, ४८ सालको कथित जनपक्षीय संबिधान र ६८ सालको जातीय कसुर तथा सजायँ ऐन लागु हुँदा समेत जातीय विभेदका स्वरुपहरु जस्ताको तस्तै छन् ।
राजनैतिक सत्ता मात्र परिवर्तन भएर केही नहुँदो रहेछ भन्ने ज्वलन्त उदाहरण तत्कालिन फोक्सिङ्ग र रुकुममा घटनाहरुले छर्लङ्ग भएको छ । एकाध बिबाह, माया प्रेमका घटनाहरु सफल भएका छन् भन्दैमा प्रेम बिबाह र मायाप्रेम सफल भएका छन् भनेर भन्न सकिने अवस्था रहेको छैन । घरजम भयो भन्दैमा, ढेगभेट दिएभन्दैमा, जायजन्म र घरमाइत आइजाइ भयो भन्दैमा अन्तरजातीय बिबाहलाई सफल मान्न सकिन्न ।
सफलताको परिभाषा समग्रतामा गर्नुपर्ने हुन्छ । केटाको घरले, केटीको माइतीले भित्र्याए वा ढोगभेट दिएभन्दैमा यस्तो किसिमको बिबाह सफलताको सूचिमा पर्न सक्दैन । सफलताको प्रत्याभूत त तब हुन्छ, जब ती बैबाहिक जोडीको, उनीहरुबाट भएका सन्तानहरुको सामाजिक स्वीकार्यताको सिमारेखा कोरिन्छ । सन्तानहरु मामा घरमात्र गएर भएन, मामाघर तर्फका आफन्तहरुको हर सामाजिक, हर धार्मिक, हर सांस्कृतक तथा सामाजिक कार्यक्रममा मनमा कुनै सन्देह नबोकेर सामेल हुनसक्ने परिस्थिको सिर्जना हुनु प¥यो ।
संक्षेपमा भन्नु पर्दा अन्तरजातीय प्रेम र बिबाह सफलताको सूचिमा समावेस हुन लायक अवस्थाको सिर्जना भएको छैन । यसो भन्दैमा के आजको २१ औं सताब्दीको समयमा पनि यसलाई असफलताको अदृष्यभयको हौवा खडा गर्दै इन्कार मात्र गरिहने त ? यो भने हुन सक्दैन । समाज रुपान्तरको यो एक प्रकारको प्रशव पीडा हो । यो प्रशव पीडाले नयाँ संस्कृतिको जन्म पक्कै पनि दिने छ । संस्कृतिको सो नवअंकुरलाई मलजल गर्ने कार्य भने राज्यसत्ताका हो ।
कैफियत यहि निर छ । त्यो कैफियत भनेको सत्ता कसको हातमा रहेको छ भन्ने हो । बिडम्बना आजको सत्ता कथित कम्युनिष्टको नामका ब्रह्माणवादी शासकहरुको हातमा छ । यसै कारणले पनि अन्तरजातीय माया, प्रेम र बिबाहको पबित्रताले भेरी नदीमा बगिरहनु परेको छ ।
२०७७ जेष्ठ १९