आज: | Sun, 30, Aug, 2026
काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यता, संस्कृति, इतिहास र धार्मिक जीवनसँग अभिन्न रूपमा गाँसिएको बागमती नदी आज अस्तित्वको संकटसँग जुधिरहेको छ। कुनै समय उपत्यकाको जीवनरेखा मानिने बागमती नदी अहिले प्रदूषण, अतिक्रमण, अव्यवस्थित सहरीकरण र पानीको अभावका कारण आफ्नो पुरानो स्वरूप गुमाउँदै गएको छ। वर्षायाममा उर्लिने र सुख्खायाममा साँघुरो धारमा सीमित हुने बागमतीको अवस्थाले नदी संरक्षण तथा पुनर्जीवनको आवश्यकता झन् बढाएको छ।
यही पृष्ठभूमिमा नेपाल सरकारले माथिल्लो बागमती जलाधार क्षेत्रमा नदी पुनर्जीवनका विभिन्न कार्यक्रम अघि सारेको छ। तीमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने योजनामध्ये एक हो नागमती ड्याम आयोजना। यो आयोजना केवल एउटा जलाशय निर्माणको योजना मात्र होइन, बागमती नदीलाई पुनर्जीवित गर्ने, वातावरणीय प्रवाह कायम राख्ने, जलस्रोत व्यवस्थापन सुधार गर्ने तथा भविष्यका पुस्तालाई स्वच्छ नदी हस्तान्तरण गर्ने महत्वाकांक्षी प्रयासका रूपमा हेरिएको छ।
तर विकासका यस्ता परियोजनासँग अवसर मात्र होइनन्, चुनौती र बहस पनि जोडिएका हुन्छन्। नागमती ड्यामको विषयमा पनि वातावरणीय प्रभाव, वन विनाश, जैविक विविधता संरक्षण, भूकम्पीय जोखिम र दीर्घकालीन सुरक्षा जस्ता विषयमा प्रश्न उठिरहेका छन्। त्यसैले यो आयोजना केवल प्राविधिक परियोजना नभई विकास र संरक्षणबीचको सन्तुलन खोज्ने राष्ट्रिय बहसको विषय बनेको छ।
बागमती नदी नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण नदी हो। पशुपतिनाथ मन्दिर, आर्यघाट, गुह्येश्वरी तथा अनेकौं ऐतिहासिक स्थलहरू यसै नदीसँग जोडिएका छन्। हिन्दू र बौद्ध परम्परामा बागमतीलाई पवित्र नदीका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
तर पछिल्ला दशकहरूमा तीव्र शहरीकरण, ढल व्यवस्थापनको अभाव, नदी किनारको अतिक्रमण तथा प्राकृतिक स्रोतको अव्यवस्थित दोहनका कारण बागमतीको अवस्था दयनीय बनेको छ। सुख्खायाममा नदीमा पानीको मात्रा अत्यन्त कम हुने भएकाले प्रदूषणको प्रभाव झन् गम्भीर बन्छ। धेरै स्थानमा नदीभन्दा ढलको स्वरूप देखिन थालेको छ।
विज्ञहरूका अनुसार नदीलाई स्वच्छ बनाउन केवल सरसफाइ अभियान पर्याप्त हुँदैन। नदीमा वर्षभरि न्यूनतम वातावरणीय प्रवाह कायम रहनु आवश्यक हुन्छ। यही अवधारणाले धाप ड्याम र नागमती ड्याम जस्ता योजनाको जन्म दिएको हो।
नागमती ड्याम काठमाडौंको उत्तर–पूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित नागमती खोलामा निर्माण गर्ने योजना बनाइएको छ। यो क्षेत्र शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जको जलाधार क्षेत्रमा पर्छ। नागमती खोला बागमती नदीको महत्वपूर्ण सहायक जलस्रोत हो।
प्रस्तावित ड्यामको मुख्य उद्देश्य वर्षायाममा संकलित पानीलाई जलाशयमा भण्डारण गरी सुख्खा मौसममा बागमती नदीमा नियमित रूपमा पानी प्रवाह गराउनु हो। यसबाट नदीमा वातावरणीय प्रवाह कायम राख्न, प्रदूषण कम गर्न र नदीको प्राकृतिक जीवनचक्रलाई पुनर्स्थापित गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
सरकारी अध्ययनअनुसार नागमती ड्यामको जलाशय क्षमता करिब ९.५ मिलियन घनमिटर रहने प्रस्ताव गरिएको छ। यसको उचाइ करिब ९४.५ मिटर हुने अनुमान गरिएको छ। यो धाप ड्यामभन्दा धेरै ठूलो र प्रभावकारी आयोजना मानिन्छ।
माथिल्लो बागमती जलाधार व्यवस्थापन कार्यक्रम अन्तर्गत धाप ड्याम र नागमती ड्यामलाई एकअर्काका पूरक आयोजनाका रूपमा परिकल्पना गरिएको छ।
धाप ड्याम हाल निर्माण सम्पन्न भई सञ्चालनमा आइसकेको छ। यसको जलाशय क्षमता तुलनात्मक रूपमा सानो छ। धाप ड्यामले प्रारम्भिक रूपमा बागमतीमा पानी प्रवाह कायम राख्ने भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
तर बागमतीको दीर्घकालीन पुनर्जीवनका लागि धाप ड्याम मात्र पर्याप्त नहुने अध्ययनहरूले देखाएका छन्। त्यसैले ठूलो भण्डारण क्षमता भएको नागमती ड्यामलाई दोस्रो चरणको मुख्य परियोजनाका रूपमा अघि सारिएको हो।
यदि नागमती ड्याम निर्माण भयो भने धाप ड्यामसँग मिलेर यसले वर्षभरि बागमतीमा स्थिर प्रवाह कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
नागमती ड्यामको सबैभन्दा ठूलो उद्देश्य बागमती नदीलाई पुनर्जीवित गर्नु हो। नदीमा वर्षभरि पर्याप्त पानी बग्ने व्यवस्था भएपछि प्रदूषणको प्रभाव घट्न सक्छ। पानीको मात्रा बढेपछि नदीको स्वशुद्धीकरण क्षमता पनि सुधार हुन्छ।
विश्वभर नदी व्यवस्थापनमा “Environmental Flow” अर्थात् वातावरणीय प्रवाहको अवधारणा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। नदीमा न्यूनतम पानी प्रवाह कायम राख्दा जलचर, वनस्पति र सम्पूर्ण नदी प्रणालीको जीवनचक्र सुरक्षित रहन्छ।
पशुपतिनाथ क्षेत्रमा बग्ने बागमती नदी नेपालको धार्मिक पहिचानसँग जोडिएको छ। वर्षभरि पानी प्रवाह कायम हुँदा धार्मिक गतिविधि तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
स्वच्छ र जीवन्त नदीले पर्यटनलाई पनि आकर्षित गर्न सक्छ। नदी किनारका पदमार्ग, धार्मिक स्थल तथा सांस्कृतिक क्षेत्रहरू थप व्यवस्थित बनाउन सकिने सम्भावना रहन्छ।
नागमती ड्यामबाट सीमित मात्रामा जलविद्युत उत्पादन गर्ने सम्भावना पनि अध्ययन गरिएको छ। यद्यपि यसको मुख्य उद्देश्य ऊर्जा उत्पादन नभई नदी व्यवस्थापन हो।
नागमती ड्यामको प्रस्तावसँगै वातावरणीय क्षेत्रमा विभिन्न प्रश्नहरू उठेका छन्।
जलाशय निर्माणका कारण केही वन क्षेत्र डुबानमा पर्न सक्छन्। शिवपुरी–नागार्जुन क्षेत्र जैविक विविधताका दृष्टिले संवेदनशील मानिन्छ। त्यसैले ड्याम निर्माणले वन क्षेत्र तथा प्राकृतिक वासस्थानमा कस्तो असर पार्छ भन्ने विषय गम्भीर अध्ययनको माग गर्छ।
यो क्षेत्र चितुवा, मृग, वन्य बिरालो, विभिन्न चराचुरुङ्गी तथा अन्य जीवजन्तुको वासस्थान हो। जलाशय निर्माणले उनीहरूको आवागमन मार्ग र बासस्थानमा असर पुर्याउन सक्ने चिन्ता वातावरणविद्हरूले व्यक्त गरेका छन्।
केही विज्ञहरूका अनुसार नदीलाई कृत्रिम रूपमा नियन्त्रण गर्नु दीर्घकालीन समाधान नहुन सक्छ। जलाशय व्यवस्थापन गलत ढंगले गरियो भने नदीको प्राकृतिक चक्र प्रभावित हुन सक्ने तर्क पनि प्रस्तुत गरिन्छ।
नेपाल विश्वकै भूकम्पीय दृष्टिले सक्रिय क्षेत्रमध्ये एक हो। १९९० साल, १९३४ ई. र २०१५ को गोरखा भूकम्पले नेपालको संवेदनशीलता प्रमाणित गरिसकेको छ।
९४.५ मिटर अग्लो ड्याम निर्माण गर्दा भूकम्पीय सुरक्षालाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिनुपर्ने विज्ञहरूको धारणा छ। आधुनिक इन्जिनियरिङ प्रविधिले उच्च सुरक्षा स्तरका बाँध निर्माण गर्न सक्ने भए पनि जोखिम मूल्याङ्कन र नियमित निगरानी अत्यावश्यक हुन्छ।
भूकम्पका अतिरिक्त अत्यधिक वर्षा, पहिरो, भू–क्षय तथा जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरूलाई समेत डिजाइनमा समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।
ड्याम फुट्ने सम्भावना अत्यन्त न्यून हुने गरी डिजाइन गरिन्छ। तथापि विश्वव्यापी अभ्यासअनुसार कुनै पनि ठूलो बाँधको “Dam Break Analysis” गरिन्छ।
यदि कुनै चरम अवस्थाका कारण ड्याममा गम्भीर क्षति पुग्यो भने बाढीको लहर नागमती खोलाबाट बागमती नदी हुँदै सुन्दरीजल, गोकर्ण, गौरीघाट, पशुपति, थापाथली र टेकुतर्फ प्रवाह हुन सक्छ।
तर यस्ता विश्लेषणहरू पूर्णतः काल्पनिक जोखिम मूल्याङ्कनका लागि गरिन्छन्। वास्तविकता भनेको आधुनिक ड्यामहरू बहुस्तरीय सुरक्षा प्रणालीसहित निर्माण गरिन्छन् र नियमित निरीक्षण तथा निगरानी अन्तर्गत सञ्चालन गरिन्छन्।
जलवायु परिवर्तनका कारण नेपालमा वर्षाको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यसले बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढाएको छ।
नागमती ड्यामका समर्थकहरूका अनुसार यस्ता जलाशयहरूले वर्षायाममा अतिरिक्त पानी भण्डारण गरी जल व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउन सक्छन्। तर आलोचकहरू भन्छन् कि जलवायु परिवर्तनका नयाँ जोखिमहरूलाई ध्यानमा राखी अझ उन्नत सुरक्षा मापदण्ड अपनाउनुपर्छ।
यस्ता ठूला परियोजनामा ठूलो लगानी आवश्यक हुन्छ। निर्माण लागत, वातावरणीय क्षतिपूर्ति, पहुँच मार्ग, सुरुङ, निगरानी प्रणाली तथा दीर्घकालीन सञ्चालन खर्च महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।
यसैले आयोजना आर्थिक रूपमा कति दिगो हुन्छ, यसको लाभ–लागत अनुपात कस्तो हुन्छ र दीर्घकालीन व्यवस्थापन कसरी गरिनेछ भन्ने विषयमा विस्तृत अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
नागमती ड्याम आयोजना बागमती नदी पुनर्जीवनको दृष्टिले नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जलस्रोत योजनामध्ये एक हो। यसले काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक, धार्मिक, वातावरणीय तथा जल व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित दीर्घकालीन समस्याहरू समाधान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
तर विकासको नाममा वातावरणीय संवेदनशीलता, जैविक विविधता संरक्षण तथा भूकम्पीय सुरक्षालाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। त्यसैले नागमती ड्यामको सफलता केवल यसको निर्माणमा होइन, वैज्ञानिक योजना, पारदर्शी कार्यान्वयन, उच्च सुरक्षा मापदण्ड र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्ने क्षमतामा निर्भर रहनेछ।
बागमती नदी केवल पानीको धारा होइन; यो काठमाडौं उपत्यकाको सभ्यता, संस्कृति र इतिहासको प्रतीक हो। नागमती ड्यामले यदि बागमतीलाई पुनर्जीवित गर्न सफल भयो भने यो केवल एउटा पूर्वाधार परियोजना नभई नेपालको वातावरणीय इतिहासमा कोसेढुङ्गा साबित हुन सक्छ।
नागमती ड्यामजस्तो ठूलो जलाशयको निर्माणमा सुरक्षा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। आधुनिक इन्जिनियरिङ मापदण्डअनुसार यस्ता ड्यामहरू अत्यन्त न्यून जोखिम हुने गरी डिजाइन गरिन्छन्। तथापि विश्वव्यापी अभ्यासअनुसार कुनै पनि ठूलो बाँधको “ड्याम ब्रेक एनालाइसिस” (Dam Break Analysis) गरिन्छ, जसले अत्यन्त दुर्लभ र चरम अवस्थामा ड्याम पूर्ण रूपमा विफल भएमा के हुन सक्छ भन्ने सम्भावित परिदृश्य अध्ययन गर्छ।
प्रस्तावित नागमती ड्यामको जलाशय क्षमता करिब ९.५ मिलियन घनमिटर रहेको छ, जुन हाल सञ्चालनमा रहेको धाप ड्यामभन्दा झण्डै ११ गुणा ठूलो हो। त्यसैले काल्पनिक रूपमा ड्याम पूर्ण रूपमा फुटेमा ठूलो परिमाणको पानी अत्यन्त तीव्र गतिमा तलतिर बग्न सक्छ।
सबैभन्दा पहिलो र गम्भीर प्रभाव ड्याममुनिको नागमती खोँच तथा सुन्दरीजल क्षेत्रले भोग्नुपर्ने हुन्छ। केही मिनेटमै उच्च वेगको बाढीको लहर तलतिर झर्ने भएकाले नदी किनारका संरचना, पुल, सडक तथा बस्तीहरूमा ठूलो क्षति पुग्न सक्छ। सुन्दरीजल र गोकर्ण क्षेत्रलाई उच्च जोखिम क्षेत्रका रूपमा लिन सकिन्छ।
बाढीको लहर बागमती नदी हुँदै गोकर्ण, जोरपाटी, गौरीघाट र पशुपतिनाथ क्षेत्रतर्फ अघि बढ्नेछ। नदी किनारका तल्ला भूभाग, अनधिकृत बस्ती, पुल तथा नदी नजिकका संरचनाहरू जोखिममा पर्न सक्छन्। पशुपति क्षेत्रका घाट तथा नदी किनारका धार्मिक संरचनाहरूमा समेत क्षति पुग्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।
थापाथली, त्रिपुरेश्वर र टेकुतर्फ पुग्दा बाढीको शक्ति क्रमशः घट्दै जाने भए पनि नदी किनारका तल्ला क्षेत्रहरू डुबानमा पर्न सक्छन्। विशेष गरी मनसुनको समयमा नदीमा पहिले नै उच्च बहाव भएको अवस्थामा अतिरिक्त बाढीले जोखिम बढाउन सक्छ।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने नागमती ड्याम फुटे पनि सम्पूर्ण काठमाडौं उपत्यका डुब्ने वा कुनै समुद्री सुनामीजस्तो अवस्था सिर्जना हुने सम्भावना छैन। काठमाडौं उपत्यका विशाल खुला मैदान नभई विभिन्न नदी प्रणाली र ढलानयुक्त भू–आकृतिमा फैलिएको क्षेत्र हो। त्यसैले जोखिम मुख्यतः बागमती नदीको तटीय क्षेत्रहरूमा केन्द्रित रहनेछ।
जोखिमको दृष्टिले हेर्दा:
यद्यपि यस्तो अवस्था उत्पन्न हुने सम्भावना अत्यन्त न्यून मानिन्छ। आधुनिक ड्यामहरू भूकम्प, अतिवृष्टि, पहिरो तथा चरम बाढीलाई समेत ध्यानमा राखी डिजाइन गरिन्छन्। नियमित निरीक्षण, स्वचालित निगरानी प्रणाली, आपतकालीन पानी निकास संरचना (spillway) तथा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मापदण्डका कारण ड्याम पूर्ण रूपमा फुट्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ।
यसकारण नागमती ड्यामको वास्तविक बहस “ड्याम फुटेमा के हुन्छ?” भन्दा पनि “ड्याम सुरक्षित रूपमा निर्माण र सञ्चालन कसरी गर्ने?” भन्ने विषयमा केन्द्रित हुनुपर्छ। तथापि जोखिम मूल्याङ्कन, पूर्वसूचना प्रणाली, उद्धार योजना तथा तटीय क्षेत्रका नागरिकलाई सचेत गराउने व्यवस्था भने अनिवार्य रूपमा तयार राखिनुपर्छ।
सुभाय् मिडिया प्रा.लि.
ताम्सिपाखा , देयको , पुष्पलाल पथ काठमाडौं -१८
ईमेल: [email protected]
कार्यालय फोन- ०१-२१५६४४
स्थायी लेखा नम्बर- ६१२२८०१००
सूचना विभाग दर्ता नम्बर: ४५८/०७४-७५
संचालक तथा सम्पादक महर्जन रत्न
सम्पादक विजयकृष्ण श्रेष्ठ
राजेन्द्र महर्जन
सह-सम्पादक/ व्यवस्थापक रन्जु श्रेष्ठ
समाचार प्रमुख रवि महर्जन
फोटो सम्पादक नातिकाजी महर्जन
रसुवा–भोटेकोशी बाढीपीडितको उद्धार र राहतमा काठमाडौं महानगरको सक्रियता, ४ करोड ५४ लाखभन्दा बढी सहयोग
जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठया सुगति कामना यासें साया: पिहांवल
संभावित जोखिमका र सतर्कता बारे विज्ञसँग छलफल !
नाडा अटो शो २०२६ सम्पन्न
