चथाः : नेवार संस्कृतिमा पिशाच चौथीको महत्त्व

चथाःलाई सानो दसैँ मान्ने परम्पराले यो पर्वलाई विशेष बनाएको छ। यो पर्वको विशेषता भनेको परम्परागत विधिहरूको पालनामा छ, जसले नेवार समुदायको सांस्कृतिक धरोहरलाई जीवित राख्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि घरमा परिवारजनसँग मिलेर चाड मनाउने चलन छ।
——-
चथाःलाई चतुर्थी पनि भनिन्छ, जसलाई गणेश चौथीका रूपमा पनि चिनिन्छ। पार्वतीले आफ्नो रक्षाका लागि गणेशको सृष्टि गरेको दिनको सम्झनामा यो चाड मनाइन्छ। चतुर्थीमा गणेशको पूजा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ, तर नेवारहरूले यस दिनलाई चोर देवता चन्द्रमाको पूजा गर्ने दिनको रूपमा पनि लिन्छन्।
सम्पदा भनेको हाम्रो पूर्वजबाट प्राप्त महत्त्वपूर्ण र संरक्षणयोग्य स्थान, कला, वस्तु, संस्कृति र प्राकृतिक परिवेश हो, जसले देशको गौरव, इतिहास र पहिचान दिलाउने काम गर्दछ। उदाहरणका लागि, काठमाडौँ दरबार क्षेत्र ऐतिहासिक सम्पदा हो, पशुपतिनाथ मन्दिर सांस्कृतिक सम्पदा हो, र सगरमाथा प्राकृतिक सम्पदा हो।
सम्पदालाई विशेष रूपमा मूर्त र अमूर्त गरी दुई भागमा विभाजन गरिएको छ । प्राकृतिक र कृत्रिम गरेर दुई किसिमका मूर्त सम्पदा छन् । त्यस्तै पूजा, मूल्यमान्यता, भाषा, रहनसहन र साहित्यहरू अमूर्त सम्पदाभित्र पर्दछन् । आज मनाउँदै गरेको ‘चथाः’ पर्व सांस्कृतिक सम्पदाभित्र पर्ने पर्वहरू मध्ये एक हो ।
नेवार समुदायको समृद्ध सांस्कृतिक धरोहर, सम्पदा र परम्पराहरूले एउटा विशिष्ट पहिचान दिएको छ, जसमा प्रकृतिप्रति उच्च सम्मान झल्किन्छ। धर्ती माता, पानी मुहान, कुवा, इनार, नाग, भ्यागुता, काग, कुकुर, गाई, दाजुभाइ, कुमार, कुमारीलगायतका जीव र स्थानलाई देवता मानी पूजा गर्ने परम्परा यस समुदायमा अत्यन्तै गहिरो छ। नेवार संस्कृतिमा प्रकृति पूजाको यो परम्परा धेरै पुरानो छ, जसले पृथ्वीलाई सबैभन्दा ठुलो देवता मानेर समाजको हितका लागि पूजा गर्ने परम्परा स्थापित गरेको छ।
चथाः एक परम्परागत चाड
नेवार समुदायमा पिशाच चौथी अर्थात् चथाः (भाद्र शुक्ल चतुर्थी) को विशेष महत्त्व छ। यो चाडले समुदायलाई समाजमा रहेका विभिन्न तत्त्वहरू, चाहे ती सकारात्मक वा नकारात्मक हुन्, स्वीकार गर्न र समान रूपले पूजा गर्न प्रेरित गर्छ। संस्कृतिविद् पुण्य रत्न बज्राचार्यका अनुसार, चथाःको उत्पत्ति परापूर्व कालदेखि नै भएको हो। सम्भवतः नेपाल उपत्यकाका पहिलो आदिवासी नेवारहरूले यो चाड मनाउन थालेका हुन्।
चथाःलाई चतुर्थी पनि भनिन्छ, जसलाई गणेश चौथीका रूपमा पनि चिनिन्छ। पार्वतीले आफ्नो रक्षाका लागि गणेशको सृष्टि गरेको दिनको सम्झनामा यो चाड मनाइन्छ। चतुर्थीमा गणेशको पूजा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ, तर नेवारहरूले यस दिनलाई चोर देवता चन्द्रमाको पूजा गर्ने दिनको रूपमा पनि लिन्छन्।
चन्द्रमालाई चोर देवता मान्ने परम्परा
नेवार समुदायमा चथाःको दिन चन्द्रमालाई चोर देवता मान्ने परम्परा रहेको छ। ब्रह्म पुराणका अनुसार, एकपल्ट विष्णु भगवानको सभा चलिरहेका बेला पार्वती पुत्र गणेशलाई चन्द्रमाले जिस्क्याएका थिए। गणेशको हात्तीको टाउको देखेर चन्द्रमाले उनको मजाक उडाए, जसका कारण गणेशले उनलाई श्राप दिए, “तिम्रो अनुहार हेर्ने सबै चोर कहलाउँछन्।” यस श्रापका कारण चन्द्रमाको मुख हेर्ने जोसुकैलाई चोरको दोष लाग्ने मान्यता छ।
यस श्रापको प्रभाव घटाउनका लागि महादेव र अन्य देवीदेवताहरूले चन्द्रमालाई गणेशसँग क्षमा गरिदिन अनुरोध गरे, जसका कारण गणेशले श्रापलाई भाद्र शुक्ल चतुर्थीको एक दिनका लागि मात्र सीमित गरे। त्यसैले यो दिनमा चन्द्रमालाई हेर्ने मानिसलाई चोरको दोष लाग्ने विश्वास छ।
चोरको पूजा
चोरलाई पूजा गर्ने परम्पराले नेवार समुदायको मान्यता अनुसार जीवनमा राम्रा र नराम्रा दुवै तत्त्वहरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने भावनालाई झल्काउँछ। चोरको पूजा गर्दा मानिसहरूले तितो फल, खुर्सानी आदि शरीरमा बाँधेर चोरीको दोष नलागोस् भनेर सतर्कता अपनाउँछन्। सूर्य अस्ताएपछि चन्द्रमा देखिनु अघि नै पूजा आरम्भ गर्ने परम्परा छ, जसले चन्द्रमाको श्रापबाट बच्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
चन्द्रमाको पूजा गर्दा काँक्रो, नासपाती, केरा, स्याउ, अनार लगायतका फलफूलहरू चढाइन्छ। साथै भुटेको मकै, भटमास, खट्टे, बदाम आदि पनि चढाइन्छ। नेवार समुदायले प्रत्येक चाडपर्वमा आफ्नो घरलाई चोखो राख्न ठुलो महत्त्व दिन्छ। चथाःको पूजा पनि त्यस्तै चोखो गरी सम्पन्न गरिन्छ।
सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व
चथाःलाई ‘सानो दसैँ’ को रूपमा पनि लिने गरिन्छ। यो पर्वको आरम्भ गर्दा मकै, भटमास, गहुँ, सिमी आदि भुटेर खाने परम्परा छ। काठमाडौं उपत्यकाको मौसम चिसो हुँदै जाने समयमा यो पर्व मनाइन्छ। यस बेला ज्यापू समुदायले बिहानै बाँसुरी बजाएर धर्म कर्म गर्ने गर्छन्।
यस पर्वले समाजमा पारिवारिक एकता, सद्भाव र सामूहिकता प्रवर्द्धन गर्ने कार्य गर्दछ। पारिवारिक सदस्यहरूले एकत्रित भएर चथाःको पूजा गर्ने परम्परा छ, जसमा विवाहित छोरी, भान्जा भान्जीलाई घरेलु भोजमा बोलाउने चलन छ। चथाःको पूजा सकेपछि प्रसाद र भोजन सँगै गरिन्छ।
चथाःको पूजा विशेषतः कौसीमा गरिन्छ, जहाँ सूर्य र चन्द्रमाको मूर्ति राखेर पूजा गरिन्छ। यसले सूर्यको तेज र चन्द्रमाको शीतलता दुबैलाई जीवनको आवश्यक तत्त्व मानिन्छ। यस परम्पराले जीवनमा सबै किसिमका परिस्थितिहरूलाई समान महत्त्व दिने सन्देश दिन्छ।
तान्त्रिक विधि र धार्मिक अनुशासन
चथाःको पूजा तान्त्रिक विधिले सम्पन्न गरिन्छ। यस पर्वमा कुकुरहरूको भुकाइको विशेष महत्त्व छ। चन्द्रमा उदाएपछि कुकुरहरू भुक्न सुरु गर्छन् र कुकुरको भुकाइ रोकिएपछि पूजा पनि समाप्त हुन्छ। केही तान्त्रिकहरूले चन्द्रमा उदाउने बेला पूजाको थालनी गर्छन् र कुकुरको भुकाइलाई पूजा सम्पन्न हुने सङ्केत मानिन्छ।
यस पूजामा चन्द्रमा र सूर्य दुवैलाई पूजा गरिन्छ। पूजाको थालनीमा घरलाई चोखो राखेर, शुद्धीकरण गरिन्छ र चन्द्रमाको दर्शनपछि पूजा आरम्भ हुन्छ। यस दिन चन्द्रमालाई पूजा गर्दा आरुको बिउ फोडेर चढाउने परम्परा छ, जसलाई ‘बस्पति’ भनिन्छ।
चथाःलाई सानो दसैँ मान्ने परम्पराले यो पर्वलाई विशेष बनाएको छ। यो पर्वको विशेषता भनेको परम्परागत विधिहरूको पालनामा छ, जसले नेवार समुदायको सांस्कृतिक धरोहरलाई जीवित राख्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि घरमा परिवारजनसँग मिलेर चाड मनाउने चलन छ।
चथाःको पूजा एक धार्मिक विधि मात्र होइन, यो परम्पराले समुदायलाई एकता, सद्भाव, र पारस्परिक सहयोगको भावना अभिवृद्धि गर्छ। यसले नेवार समुदायको धार्मिक र सांस्कृतिक धरोहरलाई थप सुदृढ बनाउँछ।
चथाः नेवार समुदायको सांस्कृतिक सम्पदाको एउटा अति महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो, जसले समाजमा सकारात्मकता र एकताको सन्देश फैलाउँछ। यो चाडले केवल एक परम्परा मात्र नभएर समाजमा विविधता, सहिष्णुता र समन्वयको महत्त्वलाई झल्काउँछ।

साभार मेट्रो खबर