स्वयम्भू महाचैत्यया झिंप्यक्वःगु जीर्णोद्धारया सच्छिदँ पूवंगु पुजा

यें/ श्री स्वय्म्भू महाचैत्य अन्तिम पटक पूर्णरुपं जीर्णौद्धार जूगु थुगु दँ नेपाल सम्वत ११४१ वि.सं. २०७८ सालय् सच्छिदँ पूवंगु दु । थुगु महाचैत्य जीर्णोद्धार जूबलय् हर्मिका पुनःस्थापना याःगु व झिंस्वचाः लीयागु चक्रावली त्रियोदश भुवन मर्मत नं याःगु खँ भाजु सिद्धार्थ मान तुलाधरजुं कनादीगु दु । विद्धतवर्गपिनिगु अनुसन्धान रिकर्डकथं प्यंगूगु शताव्दीइ निर्माण जूगु थुगु चैत्यया जीर्णद्धार थ्व झिंप्यक्वःगु व महत्वपूर्णगु जूगु खँ नं भाजु तुलाधरजुं कनादीगु दु ।

स्वयम्भू महाचैत्य लिपांगु इलय् पूर्णरुपं जीर्णद्धार जूगु सच्छिदँ पुवंगु लसताय् ने.सं. ११४१ कौलाथ्व चतुर्दशी २०७८साल कार्तिक २ गते मंगलवाःया दिनय् स्वयम्भू महाचैत्यया लिसें स्वयम्भूया थीथी द्यःपिंन्त व शान्तिपुली तकं पयँता पुयाः पुजा यायगु ज्या धम्मा साहुया सन्ततिपिन्सं याःगु दु ।

थुकथं स्वयम्भू महाचैत्य लिपांगु इलय् जीर्णोद्धार याःगु सच्छिदँ पुवंगु अवसरय् जूगु पुजाय् श्री स्वयम्भू भगवानया थासं वसपोलयात पुजा याना शुरु जूगु खःसा महाचैत्यय् विराजमान जुया बिज्यापिं पञ्चवुद्ध व तारापिन्त नं स्वयम्भूया बुद्धाचार्य परिवारया पँयता पुयाः पुजा याःगु खः । धम्मा साहुया सन्ततिपिं व वयकःया सन्ततिपिनि स्याःन्यापिं सहितं जाना न्ह्याकूगु थुकथंया पुजाया झ्वलय् हारतिमाता, शान्तिपुर, वसुुपुर, वायुपुर, अग्नीपुर, धम्मा साहुया चीभाः, बुद्धाचार्यपिनिगु आगंद्यः लगायत पुजा याःगु खः ।

स्वयम्भू महाचैत्य सकल बौद्धपिनिगु नितिं पवित्र स्थल व आस्थाया केन्द्र विन्दु कथं नं कया वयाच्वंगु दु । थुगु थाय् विशेष यानाः हिमालपारी च्वंपिं बौद्धपिं स्वयम्भू दर्शन यायत वरोवर वया च्वनेगु यानाच्वंगु दु । द्धःछि दँ न्ह्योनिसें तिब्वति बौद्धपिन्सं स्वयम्भुप्रति श्रद्धा भक्ति प्वंका वयाच्वंगु दृु । प्रसिद्ध तिब्वति धर्मगुरुपिं स्योमे हेरुक, सितु पाञ्चेनपिन्सं थुगु महाचैत्य भिंकेया नितिं नेवाः बौद्ध समुदायपिलिसे मिले जुयाः ग्वहालि यानावंगु खँ धम्मासाहुया भाज्ु सिद्धार्थमान तुलाधरं कनादीगु दु ।

जीर्णोद्धारया ज्या न्ह्याकेत नेपाल सम्वत १०३८ स तिब्वतिया खामया गुरु शाक्यश्रीनं वसपोलया विश्वसनीय शिष्य ल्हासा साहु धर्ममानसिं तुलाधरयात हे व्याक्कं जिम्मा पुवंक बिया बिज्यागु खः । न्यतत्वाःया पसःननी जन्म जुयादीम्ह धर्ममानसिं तुलाधर लिपा तँलाछि त्वालय्या छेँय् च्वं झायादीगु खः । थुम्ह धर्ममानसिं हे धम्मा साहु नामं नांजाम्ह व्यत्तित्व तकं जुयादीत सफल जुयादिल ।
स्वयम्भू महाचैत्यया लिपांगु जीर्णोद्धार नेपाल सम्वत १०३८ स शुरु याःगु खः । जीर्णोद्धारया ज्या शुरु याय् न्ह्यो नेपाल सरकारपाखें अनुमति काय्माःगु जुयाच्वन । थुकिया नितिं छम्ह नेपाली नागरिकं ज्याया नेतृत्व याय्माःगु नापं कानूनी रुपं नं जिम्मेवारी काय्माःगु अवस्था वःगु खः ।

थुकिया पूर्ण अभिभारा धर्ममान सिं तु्लाधरजुं क्वबुयादीगु जुल । उवले नेपालय् राणा सरकारं शासन यानाच्वंगु ईया अवस्था खः । सरकारं थुगु जीर्णोद्धारया ज्याय् कडागु शर्त तकं तयाव्यूगु खः । थुगु ज्या स्वदँय् पूवंकेमाःगु याःगु खःसा यदि इलय् सिमधयक बीचय् त्वतल धाःसा उकिया हर्जाना नापं पुला धर्ममान सिं व्यक्तिगत रुपं दण्डित जुइमालिगु अवस्था तकं सिर्जना याना व्यूगु खः । थुकी थःगु सर्वस्व हरण जुइगु तकं खतरा दुगु खः । अयनं वयकलं भाजु धम्मासाहुं शर्त मञ्जुर यानाः स्वयम्भू जीर्णद्धारया मुक्कं जिम्मेवारी थःम्हं क्वबुयादीगु खः ।

स्वयम्भू महाचैत्य जीर्णोद्धारया ज्या शुरु याय्त शाक्य श्री लामाया काय्पिं स्वम्ह नेपालय् थ्यंकः बिज्यागु व जीर्णोद्धारया ज्या शुरु यायन्ह्यो बज्राचार्यं गुरुपिंपाखें विधिवत पुजा यानाः स्वयम्भू महाचैत्य न्यास पिकयाः उगु न्यास घलय् तयाः सुरक्षित यानातःगु खँ भाजु सिद्धार्थमान तुलाधरं कनादीगु दु । महाचैत्य जीर्णोद्धारया ज्या शुरु जुसांनिसें श्रद्धा दुपिन्सं माःथाय् माःगु किसिमं उत्साहपूर्वक ज्या यानाव्यूगु खः । भरियां निसें कयाः सिं, लीया ज्या याइंपिं कःमि तक नं जीर्णोद्धारया ज्याय् क्वातुक ब्वति दुगु खः । नापं गुम्ह गुम्हसिनं ज्यामितयत भोजन तकं तयार याना नकेगु ज्या यानाव्यूगु खः ।

स्वदँ ई तक बीकाः थुगु महाचैत्य जीर्णोद्धारया ज्या पुवंकेगु याःगु खःसा थुगु ज्या नेपाल समवत १०४१ (सन १९२१) स पूर्ण जूगु खः । जीर्णोद्धार न्ह्यो लिकया तःगु न्यास बज्राचार्य गुरुपिनिपाखें विधिवत पुजा यानाः स्वय्म्भू महाचैत्यय् हे प्रतिस्थापन याःगु खः । थुगु पुजाय् धर्ममानसिंजु पुजाया थकाली जुयाः न्यास घः ज्वनाः महाचैत्यया च्वकाय् तय् यंकेगु याःगु खः । थुकथं जीर्णोद्धारया ज्या पुवंक क्वचायके धुंकाः सकसित प्रसाद ग्रहण याकेगु तकं याःगु खँ नं भाजु सिद्धार्थ मान तुलाधरं कनादीगु दु ।

स्वयम्भू महाचैत्यय् विराजमान जुया बिज्यापिं भगवान व ताराद्यःपिन्त पुजाआजा नं नेवाःतसें याना वयाच्वंगु दु । स्वयम्भू महाचैत्यया चक्का चक्कागु गजू झिस्वंगू तकि तया दय्का तःगु दु । गुंला बलय् स्वय्म्भू महाचैत्यय् तयातःगु थुकथंया चक्का चक्काया बारे सीका च्वनेगु ज्या यानाच्वंगु मदु । नाप नापं गुलिखय्सिनं थुगु चक्का चक्काया तकिया नां तकं बौद्ध दर्शनय् बियातःगु दु ।

थुगु तकियात त्रयोदश भूवन धकाः धाय्गु याना वयाच्वंगु दु । थ्व त्रयोदश भूमिया नां कया वनेबलय् १) प्रमुदित भूमि, २) विमल भूमि, ३) प्रभाकरी भूमि, ४) अर्चिष्मती भूमि, ५) सुदुर्जया भूमि, ६) अभिमुखीभूमि, ७) दूरंगमा भूमि, ८) अचला भूमि, ९) साधुमती भूमि, १०) धर्ममेघा भूमि, ११) समन्तप्रभा भूमि, १२) निरुपमा भूमि, १३) वज्रमय भूमि धकाः धाय्गु यानातःगु दु । स्वय्म्भू महाचैत्य चाहिले बलय् थुकथंया भूमिया नां व थुकिइ दयाच्वंगु दर्शन पक्षया खँत नं झी उदाय् बौद्धतसें सय्का सीका तय्माःगु खनेदु् । जीवन व जगत नापया दर्शन पक्षयात थुगु झिंस्वंगू तगिमं क्वातुक हे मनूत गुकथंया लँपु ज्याना थःगु जीवन न्ह्याका वनेमा धकाः कनातःगु दुृ ।

मनूत थःके जन्म जुसांनिसें हे दुगु अल्याख मैत्री व करुणायात राग, द्वेष, मोह, ईष्र्यां त्वपुुया तःगु फुक्क उला छा्वय् फत धाःसा सकल सत्व जगत नापं थः लीन जुय्फइ सकसितं थःहे खः धकाः महशुस याय्फइगु दर्शन थुकी दुथ्याकातःगु दु । न्ह्याग्गु ज्या याःसां सकल सत्व जगत उद्धार जुइगु हे जक ज्या याय्माःगु खँय् बः वियातःगु दु । थुलि जुल धाःसा प्रमुदित भूमि निसें वज्रमय भूमि तक थ्यना सम्यक सम्बुद्ध जुइ धैगु विश्वास कयातःगु दु । थ्वहे विशुद्ध भावनायात कयाः स्वयम्भू महाचैत्यय् व मेमेगु नं फुक्क चैत्यया गजुलिइ झिंस्वंगू चक्काया तगिं तयातःगु खः धकाः धाय्गु याना वयाच्वंगु दु ।

उदाय्तसें चैत्ययात तसकं हे आस्था तयाः पलिस्था याय्गु ज्याया नापनापं पुजाआजा नं क्वातुक हे याना वयाच्वंगुलिंयाना हे धम्मा साहुं स्वयम्भूया महाचैत्य जीर्णोद्धारया पलाः न्ह्याकादीगु खः धकाः धायुफैगु अवस्था दु । उकिसनं गुंलाबालय् तुतः ब्वनाः चैत्य चाहिलेगु परम्परा नं दयावयाच्वंगु दु ।

विशेषकथं दय्कातःगु बौद्ध स्मारकयात चैत्य धकाः धायगु यानातःगु दु । चैत्य धाःगुया कारणयात नं स्वब्वय् थलातःगु दु । थःगु चित्तयात न्ह्यावलें धर्मय् जागरण याना तय्गु जूगुलिं हे चैत्य धाःगु धकाः धयातःगु दु । थुकथं हे निगुगु विचाःकथं भगवान बुद्धया चित्त विशेष अर्थात वसपोलया म्हगःया क्वय्, नगु आदि चिताय् बाकी दुगु वस्तु तयाः दय्कातःगुलिं चैत्य धाःगु धकाः नालातःगु दुसा स्वंगूगु विचाःकथं चित्तया बांलागु गुण सकतां छगू थासय् मुना तइगुलिं थुकियात चैत्य धाःगु खः धैगु धारणा दु । महायानं ला चैत्ययात सकतां व्राम्हण्ड व बुद्ध दर्शनया सारया चिंया रुपय् चैत्ययात थुइकेगु यानातःगु दु ।

महायान दर्शनं हे चैत्यय् मूर्तित दयाच्वंगु कथं कयातःगुु दु । महायानय् चैत्ययात ज्योतिस्वरुप, आदिबुद्ध, धर्मधातु, कर्मकाय, ज्ञानकाय, तत्वरुप, सर्वसुगत ह्रदय सर्वकुशल संग्रह, सर्वपारमितापुरक कथंया चैत्यया अर्थ कायगु यानातःगु दु । दीर्घ निकायकथं चैत्य प्यंगू किसिमयागु दु धकाः धयातःगु दु । थ्व प्यंगू कथंया चैत्य धाय्बलय् शारिरीक चैत्य, परिभोग चैत्य, धर्म चैत्य व उदेश्य चैत्य खः ।

भगवान बुद्धया म्हगःया छुं नं ब्वः अक्सर याना अस्थि गर्भय् तयाः दय्कातःगु चैत्ययात शारिरीक चैत्य धकाः धाय्गु यानातःगुु दु । भगवान बुद्धं थःगु जीवनकालय् उपभोग याना बिज्यागु वस्तु तयाः दय्कातःगु चैत्ययात परिभोग चैत्य धकाः धायगु यानातःगु दु । थुकथं हे भगवान बुद्धया उपदेश, त्रिपिटक, सांगीतिकया निर्णययात तयाः हाकःगु ई तक ल्यना च्वनिगु वस्तुइ कियातःगु चीजत तयाः दय्कातःगु चै्रत्ययात धर्म चैत्यया रुपय् कायगु यानातःगु दु । थुकथं हे भगवान बुद्धया जीवनी व दर्शन सम्वन्धी मूर्ति गर्भय् तयाः श्रद्धालु भक्तजनपिन्सं थःगु छुं नं मनोकामना सिद्धि यायगु आज्जु ज्वनाः दय्कातःगु चैत्ययात उदेश्य चैत्यया रुपय् काय्गु यानातःगु दु ।

आपालं महत्वपूर्णगु थाय् स्वयम्भू जुयाच्वंगुलिं हे स्वयम्भूयात झी नेवाःतसें तसक ंहे आस्था तयाः वयाच्वंगु ख ।                                                 * सुगत रत्न सिन्दुराकार